「頼むよ」 (tanomu yo)
Nghe rất ngầu, rất “đàn ông”, thường là lúc nhân vật vỗ vai bạn mình rồi giao cho một việc quan trọng. Nhưng nếu bạn thử bắt chước ở đời thật mà không hiểu rõ, bạn có thể gặp rắc rối đó!
Với bạn bè thì tuyệt vời. Nhưng nói với sếp hay thầy cô thì khá là thất lễ.
Và còn một chuyện thú vị nữa: 「頼む」 không chỉ nghĩa là “nhờ”. Nó còn nghĩa là “tin cậy”, “giao phó”, và cả “gọi món”. Bốn nghĩa nghe rời rạc, nhưng thật ra chúng nối với nhau bằng một sợi dây rất đẹp.
頼む nghĩa là gì? Lõi chung là “đặt việc của mình vào tay người khác”
「頼む」 (tanomu) là động từ nhóm 1 (五段活用), viết bằng chữ Hán 頼 – chữ này cũng xuất hiện trong 信頼 (shinrai, “tin cậy”) và 依頼 (irai, “uỷ thác, đặt hàng”).
Từ điển liệt kê bốn nghĩa chính. Nhìn qua thì tưởng chẳng liên quan, nhưng bạn thử để ý mà xem:
Bốn nghĩa của 頼む
1. Nhờ vả – nói với ai đó rằng mình mong họ làm điều gì
2. Trông cậy – dựa vào ai đó như một chỗ dựa đáng tin
3. Giao phó – trao hẳn một việc cho người khác lo
4. Gọi món, đặt hàng – gọi taxi, gọi bác sĩ, gọi đồ ăn
Đúng vậy, cái lõi chung là:
“Đặt việc của mình vào tay người khác, và tin rằng họ sẽ lo được.”
Nhờ vả là đặt việc vào tay bạn. Trông cậy là đặt lòng tin vào tay ai đó. Gọi món là đặt việc nấu ăn vào tay nhà hàng. Cùng một động tác cả!
Và điều này giải thích luôn vì sao 「頼む」 có sức nặng tình cảm. Khi bạn nói 「頼む」, bạn không chỉ đang yêu cầu – bạn đang bày tỏ rằng bạn tin người kia. Đó là lý do câu này nghe ấm áp hơn hẳn 「ください」.
Tiếng Việt cũng có một từ y hệt như vậy
Người Việt mình cực kỳ may mắn ở chỗ này, vì tiếng Việt có sẵn một từ mang đúng hai tầng nghĩa đó: “nhờ”, và họ hàng của nó là “cậy”.
“Nhờ anh làm giúp em việc này.” ⇒ yêu cầu
“Cả nhà chỉ trông cậy vào anh thôi.” ⇒ tin tưởng, dựa dẫm
“Việc này em nhờ cậy anh cả đấy.” ⇒ cả hai cùng lúc
⇒ 「頼む」 chính là chỗ giao nhau của “nhờ” và “cậy” trong tiếng Việt.
Giờ mình đi vào từng nghĩa một nhé.
Nghĩa 1: nhờ vả kiểu bạn bè
Đây là cách dùng bạn gặp nhiều nhất. Đặc điểm của nó là ngắn, chắc, không màu mè.
Nhờ vả với bạn bè
・頼むよ。(tanomu yo)
= Nhờ cậu nhé. / Trông cậy vào cậu đấy.・これ、頼むね。(kore, tanomu ne)
= Cái này nhờ cậu nha.・ちょっと頼みたいことがあるんだけど。(chotto tanomitai koto ga aru n da kedo)
= Mình có việc muốn nhờ cậu chút…・お願いだから、頼むから、静かにして。(onegai da kara, tanomu kara, shizuka ni shite)
= Xin cậu đấy, làm ơn im lặng giúp mình.
Câu cuối cùng đáng chú ý. 「頼むから」 (tanomu kara) dịch sát là “vì mình đang nhờ cậu mà”, nhưng thực tế nó mang nghĩa “xin cậu đấy”, “van cậu đấy” – dùng khi bạn thực sự tha thiết, hoặc khi bạn đang bực mà cố nhịn.
Nó nằm đâu đó giữa “xin cậu đấy” và “làm ơn đi mà” của tiếng Việt.
Một điểm quan trọng: 頼む hơi nghiêng về nam giới
Đây là chỗ nhiều sách giáo khoa không nói, nhưng lại rất quan trọng khi bạn thực sự nói chuyện với người Nhật.
「頼むよ」 ở dạng cụt lủn như vậy được nam giới dùng nhiều hơn, đặc biệt là giữa bạn bè nam hoặc giữa đồng nghiệp nam. Nó mang một cái giọng chắc nịch, hơi cộc, kiểu “giao cho mày đấy”.
Nam giới, với bạn bè: 頼む。/ 頼むよ。/ 頼むぜ。
⇒ Rất tự nhiên, rất thường gặp
Nữ giới, với bạn bè: 頼むね。/ お願い。
⇒ Thêm 「ね」 vào thì mềm hơn nhiều, nữ giới dùng bình thường.
⇒ Nhưng nhiều người sẽ chọn 「お願い」 vì nghe tự nhiên hơn.
Ở dạng lịch sự thì không phân biệt giới: 頼みます / お願いします
⇒ Ai dùng cũng được
Nghĩa 2: trông cậy, tin tưởng
Đây là nghĩa mà người học hay bỏ sót, nhưng nó lại là gốc rễ của cả từ.
Nghĩa “trông cậy”
・彼を頼りにしている。(kare o tayori ni shite iru)
= Mình trông cậy vào anh ấy.・数を頼んで押し切る。(kazu o tanonde oshikiru)
= Cậy đông người mà lấn át.・頼りになる人。(tayori ni naru hito)
= Người đáng tin cậy, người mà mình dựa vào được.
“Cậy đông”, “cậy thế”, “cậy tiền” – cùng một cách nghĩ: dựa vào cái gì đó làm chỗ tựa. Tiếng Nhật và tiếng Việt trùng nhau ở chỗ này một cách rất thú vị.
Cả một họ từ mọc ra từ chữ 頼
Khi bạn nắm được nghĩa “tin cậy”, bạn sẽ thấy hàng loạt từ khác bỗng dưng dễ nhớ hẳn:
Họ hàng của 頼
頼る (tayoru) = dựa vào, nương nhờ
頼り (tayori) = chỗ dựa
頼もしい (tanomoshii) = đáng tin cậy, vững chãi (khen ai đó khiến mình yên tâm)
信頼 (shinrai) = 信 (tin) + 頼 (cậy) = sự tin cậy
依頼 (irai) = 依 (dựa) + 頼 (cậy) = uỷ thác, đặt hàng (từ trang trọng, dùng trong công việc)
Vì tiếng Việt có lớp từ Hán Việt, nên rất nhiều từ Hán tự trong tiếng Nhật bạn đã biết một nửa rồi mà không nhận ra. Cứ thấy chữ Hán nào lạ, thử đọc âm Hán Việt của nó xem – nhiều khi ra ngay nghĩa!
Nghĩa 3 và 4: giao phó và gọi món
Hai nghĩa này thực chất chỉ là nghĩa “nhờ vả” áp dụng vào tình huống cụ thể, nên rất dễ.
Giao phó
・子供を隣の人に頼んで出かけた。(kodomo o tonari no hito ni tanonde dekaketa)
= Mình gửi con cho hàng xóm rồi ra ngoài.Gọi món, gọi dịch vụ
・タクシーを頼む。(takushii o tanomu)
= Gọi taxi.
・何を頼む? (nani o tanomu?)
= Cậu gọi món gì? (câu cực kỳ thường gặp khi đi ăn với bạn)
・ピザを頼もう。(piza o tanomou)
= Gọi pizza đi.
Có từ 「注文する」 (chuumon suru) cũng nghĩa là gọi món, nhưng nó trang trọng hơn. Bạn bè nói chuyện với nhau thì gần như luôn dùng 頼む.
Cảnh báo quan trọng: đừng dùng 頼む với người trên
Giờ đến phần bạn cần nhớ kỹ nhất.
「頼む」 ở dạng thường là một từ rất suồng sã. Nó chỉ dùng được khi bạn ở vị trí ngang hàng hoặc cao hơn người nghe.
【Dùng được】
・Với bạn bè, bạn cùng lớp
・Với đồng nghiệp ngang cấp hoặc cấp dưới
・Với em ruột, người nhỏ tuổi hơn
・Sếp nói với nhân viên: これ頼むよ (Cái này giao cậu nhé)
【Không dùng được】
・Với sếp, thầy cô, khách hàng
・Với người lớn tuổi hơn mà không thân
・Với người lạ
⇒ Những lúc đó hãy dùng お願いします hoặc お願いいたします
「頼みます」 đúng là có đuôi lịch sự ます, nhưng nó vẫn là thể lịch sự thường (丁寧語), chứ chưa phải khiêm nhường ngữ.
Nghĩa là bạn vẫn đang nói “Tôi nhờ anh” một cách bình đẳng, chứ chưa hề hạ mình xuống. Với sếp thì vẫn hơi thiếu.
Trong khi đó, 「お願いします」 có chữ 「お」 mang tính khiêm nhường và gốc từ 「願う」 mang tư thế cúi đầu. Nó hạ người nói xuống thấp hơn. Đó là khác biệt thật sự giữa hai từ.
Thang bậc khi nhờ vả bằng 頼む
頼む ⇒ bạn bè thân, nói trống không
頼むね / 頼むよ ⇒ bạn bè, mềm hơn một chút
頼みます ⇒ lịch sự cơ bản, nhưng chưa đủ với người trên
お願いします ⇒ an toàn với hầu hết mọi người
お願いいたします ⇒ dùng với sếp, khách hàng
お願い申し上げます ⇒ trang trọng nhất, văn bản chính thức
Nhưng có một ngoại lệ đáng yêu
Có một trường hợp mà 「頼む」 nghe rất đẹp dù nói với người trên: khi cấp trên nói với cấp dưới để bày tỏ sự tin tưởng.
Khi một người sếp Nhật vỗ vai bạn và nói 「君に頼むよ」 (kimi ni tanomu yo = “Tôi giao cho cậu đấy”), đó không phải là sai bảo – đó là một lời khen ngầm. Ông ấy đang nói rằng ông tin bạn làm được.
Vì cái nghĩa “tin cậy” nằm sẵn trong từ 頼む mà. Người ta không “tanomu” với người mà người ta không tin.
Tổng kết về 頼む
●頼む (tanomu) – lõi chung: “đặt việc của mình vào tay người khác và tin họ lo được”
●Bốn nghĩa: nhờ vả / trông cậy / giao phó / gọi món
⇒ Bản dịch tiếng Việt sát nhất: “nhờ cậy”
●Sắc thái: suồng sã, chắc nịch, hơi nghiêng về nam giới ở dạng 頼むよ
⇒ Nữ giới thường thêm ね hoặc chọn お願い
●Dùng với: bạn bè, đồng nghiệp ngang cấp, cấp dưới
●KHÔNG dùng với: sếp, thầy cô, khách hàng, người lạ
⇒ Lưu ý: 頼みます vẫn chưa đủ trang trọng với người trên. Hãy dùng お願いします.
●Họ hàng chữ 頼: 頼る (dựa vào) / 頼り (chỗ dựa) / 頼もしい (đáng tin) / 信頼 (tín nhiệm) / 依頼 (uỷ thác)
Còn bây giờ, nếu bạn muốn xem 頼む nằm ở đâu so với ください, お願いします và ちょうだい, mời bạn đọc bài tổng quan nhé:
Weblio 辞書, mục 頼む (https://www.weblio.jp/content/頼む)
Wiktionary tiếng Nhật, mục たのむ (https://ja.wiktionary.org/wiki/たのむ)
Wiktionary tiếng Anh, mục お願い (https://en.wiktionary.org/wiki/お願い)
日本語教師のN1et – 直接／間接的な依頼・指示表現と実際の使用状況 (https://jn1et.com/request-expression/)
