วันนี้เรามาดูคำสองคำที่หน้าตาเกือบเหมือนกันเป๊ะครับ
disculpa และ disculpe
ต่างกันแค่ตัวอักษรตัวสุดท้ายตัวเดียว เท่านั้นเองนะครับ แต่ความสุภาพต่างกันคนละเรื่องเลยครับ
สำคัญมากครับ ลองคิดแบบนี้นะครับ
มันเทียบเท่ากับความต่างระหว่างการพูดว่า “ขอโทษนะ” กับ “ขอโทษนะครับ” ในภาษาไทยเลยครับ
คุณคงไม่พูดว่า “เฮ้ย ถามอะไรหน่อยดิ” กับผู้จัดการธนาคารใช่ไหมครับ ภาษาสเปนก็เหมือนกันครับ
แต่วิธีที่มันสร้างความสุภาพขึ้นมานั้นต่างจากภาษาไทยโดยสิ้นเชิง ครับ นี่แหละคือหัวใจของบทความวันนี้
เริ่มจากผ่าคำว่า disculpar ก่อน
ทั้ง disculpa และ disculpe เกิดจากกริยาตัวเดียวกันครับ คือ disculpar
ส่วนประกอบของ disculpar
dis-（แยกออก／เอาออก／ทำให้ตรงข้าม）
＋ culpa（ความผิด／ความรับผิด）
⇒ “เอาความผิดออกไป”
※ คำว่า culpa ยังใช้เดี่ยวๆ ได้ด้วย เช่น
Es mi culpa.（เป็นความผิดของผมเองครับ）
อ๋อ… “เอาความผิดออกไป” เหรอครับ
แต่คำว่า “ขอโทษ” ของไทยเรามันคือ ขอ ＋ โทษ คือขอรับโทษเข้ามานี่ครับ กลับกันเลยนะครับเนี่ย
สังเกตได้เฉียบมากครับ! ผมชอบมากเลยนะครับ
ใช่ครับ ทิศทางสวนกันจริงๆ
ขอโทษ ⇒ ผมยื่นมือมารับความผิดไว้เอง
disculpar ⇒ ช่วยเอาความผิดนี้ออกไปให้ผมที
และความต่างนี้ไม่ได้เป็นแค่เกร็ดสนุกนะครับ มันอธิบายได้ว่าทำไม disculpe ถึงใช้เป็นคำเกริ่นก่อนที่เราจะไปรบกวนคนอื่นได้ด้วยครับ
เพราะมันไม่ใช่การสารภาพผิด แต่เป็นการขอไว้ล่วงหน้าว่า “อย่าถือสาสิ่งที่ผมกำลังจะทำนะครับ” ต่างหากครับ
ทำไมตัวอักษรสุดท้ายถึงเปลี่ยน
เพราะทั้งสองคำเป็นรูปคำสั่งของกริยาเดียวกัน แต่สั่งคนละคนครับ
ภาษาสเปนมีคำว่า “คุณ” อยู่สองแบบครับ
tú กับ usted
tú（ตู）⇒ ใช้กับคนสนิท
เพื่อน ครอบครัว เพื่อนร่วมงานที่สนิท เด็ก
⇒ รูปคำสั่ง: disculpa
usted（อุสเตด）⇒ ใช้กับคนที่ต้องให้เกียรติ
คนแปลกหน้า ผู้ใหญ่ ลูกค้า เจ้านาย พนักงานที่เราไม่รู้จัก
⇒ รูปคำสั่ง: disculpe
ใกล้เคียงมากครับ! แต่มีจุดต่างสำคัญอยู่ครับ
ในภาษาไทย ถ้าเราเปลี่ยนจาก “เธอ” เป็น “คุณ” คำอื่นๆ ในประโยคไม่ได้เปลี่ยนตาม ใช่ไหมครับ
แต่ในภาษาสเปน พอเปลี่ยนจาก tú เป็น usted แล้ว กริยาทุกตัวในประโยคต้องเปลี่ยนรูปตามไปด้วย ครับ
ทุกตัวครับ! ลองดูตัวอย่างนะครับ
Disculpa, ¿tienes un momento?（กับ tú）
Disculpe, ¿tiene un momento?（กับ usted）
เห็นไหมครับว่า tienes กลายเป็น tiene ด้วย ทั้งที่เราแค่เปลี่ยนคนคุย ไม่ได้เปลี่ยนเนื้อหาเลยครับ
ความสุภาพของไทยอยู่ที่หาง ของสเปนอยู่ในตัวคำ
ถึงตรงนี้เรามาถึงประเด็นที่สำคัญที่สุดของบทความแล้วครับ ขอให้อ่านช้าๆ นะครับ
ภาษาไทยมีวิธีทำให้ประโยคสุภาพขึ้นที่ง่ายและทรงพลังมาก คือแปะคำลงท้ายเข้าไปครับ
ความสุภาพไปโผล่ที่ไหน
【ภาษาไทย】
ขอโทษ → ขอโทษครับ
ช่วยหน่อย → ช่วยหน่อยครับ
ไม่เป็นไร → ไม่เป็นไรครับ
⇒ ตัวคำหลักไม่ขยับเลยสักตัว
⇒ แค่ต่อ “ครับ” ไว้ท้ายสุด ก็สุภาพขึ้นทั้งประโยค
【ภาษาสเปน】
disculpa → disculpe
perdona → perdone
tienes → tiene
⇒ ไม่มีอะไรมาต่อท้ายเลย
⇒ แต่ตัวคำเองบิดรูปทีละคำ
เปรียบเทียบได้สวยมากครับ! ผมขอยืมไปใช้เลยนะครับ
และนี่ทำให้เกิดความต่างที่สำคัญมากในทางปฏิบัติครับ
ภาษาไทย ถ้าเราพูดไปแล้วรู้สึกว่ากันเองไป เรายังเติม “ครับ” ตามหลังทันได้ ใช่ไหมครับ พูดว่า “ไปไหนมา… ครับ” ก็ยังกู้ได้
แต่ภาษาสเปนกู้ไม่ได้ครับ เพราะคำมันออกจากปากไปแล้วในรูปที่ผิด และไม่มีอะไรให้เติมตามหลังเลยครับ
ใช่ครับ แต่ผมมีข่าวดีนะครับ
คุณตัดสินใจแค่ครั้งเดียว ตอนเริ่มบทสนทนาครับ ว่าคนตรงหน้าคือ tú หรือ usted แล้วหลังจากนั้นก็แล่นตามนั้นไปยาวๆ ได้เลย
เทียบกับภาษาไทยที่ต้องคอยเติม “ครับ” ทุกๆ ประโยคตลอดการสนทนา ผมว่าของสเปนอาจจะเหนื่อยน้อยกว่าด้วยซ้ำนะครับ
กฎ -a กับ -e นี้ใช้ได้กับกริยาอื่นด้วย
ข่าวดีอีกข้อครับ พอเข้าใจ disculpa／disculpe แล้ว คุณได้กริยาอีกเป็นกองมาฟรีๆ เลย
แพตเทิร์นเดียวกันกับกริยาลงท้าย -ar
perdonar（ให้อภัย）
tú ⇒ perdona ／ usted ⇒ perdone
ayudar（ช่วยเหลือ）
tú ⇒ ayuda ／ usted ⇒ ayude
esperar（รอ）
tú ⇒ espera ／ usted ⇒ espere
pasar（ผ่าน／เข้ามา）
tú ⇒ pasa ／ usted ⇒ pase
※ Pase. ＝ “เชิญเข้ามาครับ” ได้ยินบ่อยมากตอนเข้าร้านหรือเข้าออฟฟิศ
ใช่ครับ นี่คือความสวยงามของภาษาสเปนนะครับ กฎมันสม่ำเสมอมาก
มีเกร็ดเพิ่มนิดนึงครับ กริยาที่ลงท้ายด้วย -er หรือ -ir จะสลับด้านกันครับ
comer（กิน）⇒ tú: come ／ usted: coma
เห็นไหมครับว่ากลับกันเลย แต่ไม่ต้องรีบจำตอนนี้ก็ได้ครับ แค่รู้ไว้ว่ามีก็พอครับ
ในชีวิตจริงจะเลือกยังไงดี
ทฤษฎีรู้แล้ว แต่ตอนยืนอยู่หน้าคนจริงๆ จะตัดสินใจยังไงครับ นี่คือแนวทางที่ใช้ได้จริงครับ
ใช้ disculpe（usted）เมื่อ
・คนที่ไม่รู้จักบนถนน
・พนักงานร้านค้า พนักงานเสิร์ฟ พนักงานธนาคาร
・ผู้สูงอายุ
・เจ้านาย อาจารย์ ลูกค้า
・เจ้าหน้าที่รัฐ ตำรวจ
・เพิ่งเจอกันครั้งแรกในที่ทำงาน
ใช้ disculpa（tú）เมื่อ
・เพื่อน คนในครอบครัว
・เพื่อนร่วมงานรุ่นเดียวกันที่สนิทแล้ว
・เด็ก วัยรุ่น
・เพื่อนของเพื่อนที่วัยไล่เลี่ยกัน
・อีกฝ่ายเรียกเราด้วย tú ก่อน
กรณีแบบนั้นให้ใช้ disculpe ไว้ก่อนครับ
เหตุผลง่ายมากครับ
สุภาพเกินไปหน่อย ⇒ อย่างมากก็แค่ดูห่างๆ นิดนึง ไม่มีใครโกรธ
กันเองเกินไป ⇒ อาจดูเสียมารยาทได้เลยครับ
และมีเทคนิคดีๆ อีกอย่างครับ คือฟังว่าอีกฝ่ายเรียกเรายังไง ถ้าเขาใช้ tú กับเรา เราก็สลับมาใช้ tú ได้เลยครับ
ใช่ครับ เจ้าของภาษาก็ทำแบบนี้กันครับ ไม่ใช่ทางลัดของคนต่างชาติเท่านั้นนะครับ
อ้อ แล้วในสเปนช่วงหลังๆ นี้ คนใช้ tú กันกว้างขึ้นเรื่อยๆ ด้วยครับ โดยเฉพาะกับคนวัยใกล้กัน แต่ในหลายประเทศแถบละตินอเมริกายังนิยม usted มากกว่าครับ ถ้าไม่แน่ใจก็กลับไปที่กฎเดิม คือเลือก disculpe ไว้ก่อนครับ
คำอื่นๆ ในตระกูลเดียวกัน
กริยา disculpar ยังแตกหน่อออกไปได้อีกหลายรูปครับ
ตระกูล disculpar
disculpa ⇒ คำสั่งกับ tú（ขอโทษนะ／ขอถามหน่อย）
disculpe ⇒ คำสั่งกับ usted（ขอโทษนะครับ／ขอรบกวนหน่อยครับ）
disculpen ⇒ คำสั่งกับ คนหลายคน（ขอโทษทุกท่านครับ）
discúlpame ⇒ disculpa ＋ me（ยกโทษให้ผมด้วย — หนักขึ้น）
discúlpeme ⇒ disculpe ＋ me（หนักและสุภาพ）
disculpa（ในฐานะคำนาม）⇒ คำขอโทษ／ข้ออ้าง
例: Te pido disculpas.（ผมขอโทษคุณครับ）
ดูจากตำแหน่งในประโยคครับ ไม่ยากเลยนะครับ
ถ้าอยู่ต้นประโยคแล้วตามด้วยคำถาม ⇒ เป็นรูปคำสั่งครับ
Disculpa, ¿dónde vives?
ถ้าอยู่หลังกริยาอย่าง pedir（ขอ）⇒ เป็นคำนามครับ
Te pido disculpas.
จริงๆ ที่มาของกริยา disculpar ก็คือคำนาม disculpa บวกกับหางกริยา -ar นั่นแหละครับ เลยไม่แปลกที่หน้าตาจะเหมือนกันนะครับ
ลองทดสอบด้วย 5 สถานการณ์
มาลองใช้จริงกันครับ ให้เลือกว่าจะใช้ disculpa หรือ disculpe
ข้อ 1: เรียกพนักงานเสิร์ฟในร้านอาหาร
ข้อ 2: สะกิดเพื่อนสนิทเพื่อขอยืมปากกา
ข้อ 3: ถามคุณป้าที่ป้ายรถเมล์ว่ารถสายนี้ไปไหน
ข้อ 4: ขอทางเด็กที่ยืนขวางบันได
ข้อ 5: ขัดจังหวะการประชุมเพื่อพูดกับหัวหน้า
ถูกหมดเลยครับ! เยี่ยมมากนะครับ
ข้อ 4 น่าสนใจนิดนึงครับ คือกับเด็กเราใช้ disculpa ได้สบายๆ แต่ถ้าเป็นเด็กที่มากับผู้ปกครองแล้วเราพูดกับผู้ปกครองด้วย ก็ต้องสลับเป็น disculpe ทันทีนะครับ
คือดูที่คนที่เรากำลังพูดด้วยจริงๆ ไม่ใช่ดูที่สถานที่ครับ
ข้อควรระวังที่คนไทยเจอบ่อย
1. คิดว่า disculpe คือคำที่สุภาพกว่า disculpa
ฟังดูเหมือนถูก แต่จริงๆ แล้วไม่แม่นครับ
ที่ถูกคือ disculpe คือรูปที่ใช้กับ usted ครับ ความสุภาพเป็นผลพลอยได้จากการที่เราเลือก usted ไม่ใช่ว่าตัวคำมันสุภาพในตัวเอง
ความต่างนี้สำคัญ เพราะถ้าคุณจำว่า “disculpe ＝ สุภาพ” คุณจะลืมว่ากริยาตัวอื่นในประโยคก็ต้องเปลี่ยนตามด้วย ครับ
2. พยายามหาคำแบบ ครับ／ค่ะ มาเติม
คนไทยหลายคนมองหาคำที่ทำหน้าที่เหมือน “ครับ” ในภาษาสเปน แต่ไม่มีครับ
สิ่งที่ใกล้เคียงที่สุดคือ por favor（กรุณา）แต่มันไม่ใช่คำลงท้ายบอกความสุภาพ มันคือคำว่า “ได้โปรด” ซึ่งใช้ตอนขอร้องเท่านั้นครับ จะเอาไปแปะท้ายทุกประโยคเหมือน “ครับ” ไม่ได้นะครับ
3. ผสม tú กับ usted ในบทสนทนาเดียว
เป็นข้อผิดที่เจอบ่อยมากครับ เช่นเริ่มด้วย Disculpe แล้วประโยคถัดไปเผลอใช้รูป tú
เจ้าของภาษาจะรู้สึกสะดุดทันทีครับ เพราะมันเหมือนเราเปลี่ยนระยะห่างกลางคัน ทางแก้คือเลือกให้ชัดตั้งแต่ประโยคแรกแล้วอยู่กับมันจนจบ ครับ
เป็นกันทุกคนตอนเริ่มต้นครับ ไม่ต้องกังวลเลยนะครับ
มีเคล็ดลับให้ครับ คือตั้งใจฟังคำแรกที่หลุดออกจากปากตัวเอง ถ้าคุณพูด Disculpe ออกไป ให้บอกตัวเองในใจว่า “โอเค โหมด usted” แล้วรักษาโหมดนั้นไว้ตลอดครับ
พอทำบ่อยๆ มันจะกลายเป็นอัตโนมัติเองครับ เหมือนที่เราเติม “ครับ” โดยไม่ต้องคิดนั่นแหละครับ
สรุป
●disculpa และ disculpe มาจากกริยาเดียวกัน คือ disculpar
dis-（เอาออก）＋ culpa（ความผิด）⇒ “เอาความผิดออกไป”
●ต่างกันที่ “สั่งใคร” ไม่ใช่ “สุภาพแค่ไหน”
disculpa ⇒ พูดกับ tú（คนสนิท）
disculpe ⇒ พูดกับ usted（คนที่ต้องให้เกียรติ）
●จุดที่ต่างจากภาษาไทยมากที่สุด
ไทย ⇒ ความสุภาพอยู่ที่ คำลงท้าย（ครับ／ค่ะ）ตัวคำไม่ขยับ
สเปน ⇒ ความสุภาพอยู่ใน รูปผันของกริยา ไม่มีอะไรให้เติมท้าย
⇒ และกริยาทุกตัวในประโยคต้องเปลี่ยนตามไปด้วย
●กฎเดียวกันใช้ได้กับกริยา -ar อื่นๆ
perdona／perdone ayuda／ayude espera／espere pasa／pase
●ไม่แน่ใจ ⇒ เลือก disculpe ไว้ก่อน
สุภาพเกินไปไม่มีใครโกรธ แต่กันเองเกินไปอาจเสียมารยาท
ตัวอักษรตัวเดียวแต่มีเรื่องให้เล่าเยอะเลยใช่ไหมครับ
และถ้าคุณเข้าใจ disculpa／disculpe ได้ ก็เท่ากับคุณเข้าใจวิธีคิดเรื่องความสุภาพของภาษาสเปนทั้งภาษา แล้วนะครับ เพราะมันใช้ตรรกะเดียวกันหมดเลยครับ
อยากดูภาพรวมคำขอโทษทั้งหมด อ่านต่อได้ที่นี่ครับ
Wiktionary「disculpar」（https://en.wiktionary.org/wiki/disculpar）
Wiktionary「perdonar」（https://en.wiktionary.org/wiki/perdonar）
Wiktionary「pasar」（https://en.wiktionary.org/wiki/pasar）
Wiktionary「ขอโทษ」（https://en.wiktionary.org/wiki/ขอโทษ）
