วันนี้มาเคลียร์ปัญหาคลาสสิกของคนเรียนภาษาสเปนกันนะครับ
lo siento ／ perdón ／ disculpa
เปิดพจนานุกรมดู ทั้งสามคำขึ้นคำแปลว่า “ขอโทษ” เหมือนกันหมดเลยครับ แต่ใช้แทนกันไม่ได้นะครับ
คำถามนี้ดีมากครับ และคำตอบก็คือ ภาษาไทยเราก็มีหลายคำเหมือนกันนะครับ แค่แบ่งกันคนละแบบ
ของเรามี โทษที ／ ขอโทษ ／ ขออภัย ／ ขอประทานอภัย ใช่ไหมครับ นั่นก็สี่แบบแล้ว
ประเด็นคือเกณฑ์ที่ใช้แบ่งมันคนละอันครับ นี่แหละหัวใจของบทความวันนี้
ก่อนอื่นต้องทิ้งความคิดเรื่อง “บันไดความสุภาพ” ก่อน
ถ้าจะให้ผมเลือกอุปสรรคที่ใหญ่ที่สุดของคนไทยในเรื่องนี้ ผมขอชี้ไปที่ข้อนี้เลยครับ
ในภาษาไทย คำขอโทษของเราเรียงตัวกันอย่างเป็นระเบียบมากครับ
บันไดคำขอโทษของภาษาไทย
โทษที ／ โทษนะ
↓（สุภาพขึ้น）
ขอโทษ
↓（สุภาพขึ้น）
ขอโทษครับ ／ ขอโทษค่ะ
↓（สุภาพขึ้น）
ขออภัย
↓（สุภาพขึ้น）
ขอประทานอภัย
⇒ ทั้งหมดนี้เรียงบนแกนเดียว คือ “สุภาพน้อย → สุภาพมาก”
เราเลือกจากอะไรครับ? เลือกจากว่าเรากำลังพูดกับใคร ครับ พูดกับเพื่อนสนิทใช้อันบน พูดกับอาจารย์หรือลูกค้าใช้อันล่าง
นั่นแหละครับกับดัก! และเกือบทุกคนคิดแบบนี้ในตอนแรกนะครับ
ความจริงคือ สามคำนี้ไม่ได้อยู่บนบันไดเดียวกัน ครับ
มันไม่ใช่ชั้น 1 ชั้น 2 ชั้น 3 ของตึกเดียวกัน แต่เป็นตึกคนละหลัง ที่ตั้งอยู่คนละที่เลยครับ
แบ่งจาก “เกิดอะไรขึ้น” ครับ ไม่ใช่ “คุยกับใคร”
ผมมีวิธีเลือกที่ใช้เวลาไม่ถึงสามวินาที ถามตัวเองแค่สองคำถามก็ได้คำตอบแล้วครับ
วิธีเลือกด้วยคำถาม 2 ข้อ
นี่คือเครื่องมือหลักของบทความนี้ครับ ท่องแค่สองคำถามนี้พอ
คำถามที่ 1: เรื่องมันเกิดไปแล้ว หรือกำลังจะเกิด?
กำลังจะเกิด（เรากำลังจะไปเรียก ไปถาม ไปรบกวน）
⇒ disculpa ／ disculpe จบ ไม่ต้องคิดต่อ
เกิดไปแล้ว（เราพลาดไปเรียบร้อยแล้ว）
⇒ ไปต่อคำถามที่ 2
คำถามที่ 2: มีใครเจ็บจริงไหม?
ไม่มีใครเจ็บ（แค่เกะกะ ขัดจังหวะ ชนเบาๆ）
⇒ perdón
มีคนเจ็บจริง（เจ็บกาย เจ็บใจ หรือเสียหายจริง）
⇒ lo siento
แค่นี้จริงๆ ครับ! เพราะโครงมันเรียบง่ายกว่าที่คนคิดกันนะครับ
สังเกตนะครับว่าทั้งสองคำถามไม่มีข้อไหนถามถึงอีกฝ่ายเลย ไม่ถามว่าเขาอายุเท่าไหร่ ตำแหน่งอะไร สนิทแค่ไหน
ถามแต่เหตุการณ์ล้วนๆ ครับ นี่คือหลักฐานว่าภาษาสเปนแบ่งคนละแกนกับภาษาไทยจริงๆ
ทีนี้เรามาดูทีละคำแบบละเอียดกันครับ ว่าทำไมแต่ละคำถึงมีบุคลิกแบบนั้น
lo siento คือ “ฉันรู้สึกถึงมัน” ไม่ใช่ “ฉันผิด”
คนไทยมักเจอคำนี้ก่อนเพื่อน เพราะมันโผล่ในหนังและเพลงบ่อยมาก แต่ก็เลยติดภาพผิดกันเยอะครับ
โครงสร้างของมันคือ
- lo ＝ มัน（สิ่งนั้น）
- siento ＝ ฉันรู้สึก（รูปผันของกริยา sentir เมื่อประธานคือฉัน）
กริยา sentir สืบมาจากภาษาละติน sentīre ที่แปลว่า “รู้สึก” และในภาษาสเปนปัจจุบันมันแปลได้ทั้ง “รู้สึก” “รับรู้” และ “เสียใจ” ครับ
ตรงนี้สำคัญมากนะครับ
สังเกตดีๆ ว่า lo siento ไม่มีคำว่า “ผิด” อยู่ในประโยคเลย ครับ
มันบอกแค่ว่า “เรื่องนี้มันเข้ามาถึงใจผม” เท่านั้นเองนะครับ ไม่ได้บอกว่าใครเป็นคนทำ
จับประเด็นเก่งมากครับ! ถูกต้องเลยครับ
และนี่คือเหตุผลที่ lo siento ใช้กับเรื่องที่เราไม่ได้ทำก็ได้ นะครับ
เช่นเวลาเพื่อนสูญเสียคนในครอบครัว เราพูด lo siento ได้เลย ทั้งที่เราไม่ได้ทำอะไรผิดสักนิด เพราะเราแค่บอกว่า “ผมรู้สึกร่วมไปกับเรื่องนี้ด้วย” ครับ
ตัวอย่างของ lo siento
【แสดงความเสียใจ — ไม่ได้ทำผิดอะไร】
・Me enteré del fallecimiento de tu padre. Lo siento.
（ผมทราบข่าวการจากไปของคุณพ่อคุณแล้วครับ เสียใจด้วยนะครับ）【เสียใจกับความเสียหายที่ตัวเองก่อ】
・Rompí tu ordenador. Lo siento.
（ผมทำคอมพิวเตอร์ของคุณพังครับ ผมขอโทษจริงๆ）【เพิ่มน้ำหนัก】
・Lo siento mucho.（ผมเสียใจอย่างยิ่งครับ）
・Lo siento muchísimo.（ผมเสียใจสุดๆ เลยครับ）
สังเกต mucho ที่ต่อท้ายด้วยนะครับ
คำนี้แปลว่า “มาก” พอเติมเข้าไปก็ทวีความเสียใจขึ้นครับ แต่มันเพิ่มความเข้มของอารมณ์ ไม่ได้เพิ่มความสุภาพ นะครับ ตรงนี้ต่างจาก “ครับ” ของไทยที่เพิ่มความสุภาพ
perdón คือคำสารพัดประโยชน์ที่ควรจำเป็นอันดับหนึ่ง
ถ้าคุณกำลังจะไปเที่ยวสเปนหรือละตินอเมริกาพรุ่งนี้ และจำได้แค่คำเดียว ให้จำคำนี้ครับ
perdón เป็นคำนามเพศชาย แปลว่า “การให้อภัย” หรือ “ความกรุณา” และใช้เป็นคำอุทานเดี่ยวๆ ได้เลย
ที่มาของมันน่าสนใจมากครับ คือมันมาจากกริยา perdonar ซึ่งย้อนกลับไปหาภาษาละตินยุคหลัง perdōnāre และข้างในนั้นมีราก dōnō ที่แปลว่า “ให้” ซ่อนอยู่
ลองนึกภาพเรื่องหนี้สินดูนะครับ
สมมติเพื่อนติดหนี้เราอยู่ แล้ววันหนึ่งเราบอกว่า “ไม่ต้องคืนแล้ว ยกให้เลย” นั่นแหละครับคือการ “ให้จนหมด”
ความผิดก็เหมือนหนี้ครับ พอถูกยกให้ไปทั้งหมด ก็ไม่เหลืออะไรค้างกันอีก นั่นคือการให้อภัย นั่นเองครับ
ความพิเศษของ perdón อยู่ตรงที่มันยืดหยุ่นเรื่องเวลาครับ คือใช้ได้ทั้งก่อนและหลังเหตุการณ์เล็กๆ
สถานการณ์ที่ใช้ perdón
【หลังเหตุการณ์ — พบบ่อยที่สุด】
・เดินชนไหล่คนในตลาด ⇒ Perdón.
・เผลอเหยียบเท้าคนบนรถเมล์ ⇒ Perdón.
・พูดแทรกคนอื่นโดยไม่ตั้งใจ ⇒ Perdón.【ก่อนเหตุการณ์ — ใช้ได้เหมือนกัน】
・กำลังจะเบียดผ่านคน ⇒ Perdón.【ขอให้พูดซ้ำ】
・¿Perdón?（ขอโทษครับ ว่าอะไรนะครับ）
※ออกเสียงขึ้นเสียงสูงท้ายประโยค
คำถามคมมากครับ! ตรงนี้คือจุดที่ทับซ้อนกันจริงๆ นะครับ
เส้นแบ่งคือแบบนี้ครับ
perdón ⇒ เบียดผ่านไปเฉยๆ ไม่ได้ต้องการอะไรจากเขา
disculpa ⇒ กำลังจะขออะไรจากเขา เช่น ถามทาง เรียกพนักงาน ขอให้ช่วย
คือถ้าหลังจากนั้นคุณจะพูดต่อ ให้ใช้ disculpa ครับ ถ้าพูดจบแล้วเดินหนีเลย ใช้ perdón ครับ
disculpa คือคำเคาะประตูก่อนเข้าไปในพื้นที่ของคนอื่น
คำนี้ต่างจากสองคำแรกตรงที่มันไม่ใช่คำนามและไม่ใช่การบอกความรู้สึก แต่เป็นคำสั่งครับ
กริยาต้นทางคือ disculpar ซึ่งแยกได้เป็น dis-（เอาออก／แยกออก）＋ culpa（ความผิด）
รวมกันคือ “เอาความผิดออกไป” ครับ และรูปที่เราใช้คือรูปคำสั่ง คือ “ช่วยเอาความผิดนี้ออกให้ผมที”
ผมชอบเรียกคำนี้ว่า “คำเคาะประตู” ครับ
เวลาเราจะเข้าห้องคนอื่น เราเคาะประตูก่อนใช่ไหมครับ ไม่ใช่เพราะเราทำผิด แต่เพราะเรากำลังจะเข้าไปในพื้นที่ของเขา
disculpa ก็ทำหน้าที่แบบเดียวกันเป๊ะเลยครับ เป็นการเคาะประตูก่อนเข้าไปในเวลาและความสนใจของคนอื่น
สถานการณ์ที่ใช้ disculpa / disculpe
・Disculpe, ¿dónde está el baño?
（ขอโทษนะครับ ห้องน้ำอยู่ไหนครับ）
・Disculpe, ¿tiene un momento?
（ขอโทษนะครับ พอมีเวลาสักครู่ไหมครับ）
・Disculpa, ¿me pasas el agua?
（ขอโทษนะ ส่งน้ำให้หน่อยได้ไหม）
・เรียกพนักงานในร้านอาหาร ⇒ Disculpe.
ตาไวมากครับ! นั่นคือลายเซ็นของคำนี้เลยนะครับ
แล้วสังเกตอีกอย่างไหมครับว่า ในตัวอย่างมีทั้ง disculpe และ disculpa ปนกันอยู่
เพราะความสุภาพในภาษาสเปนซ่อนอยู่ในรูปกริยา ครับ
disculpa ⇒ พูดกับ tú（คนสนิท เพื่อน คนอายุน้อยกว่า）
disculpe ⇒ พูดกับ usted（คนแปลกหน้า ผู้ใหญ่ ลูกค้า）
คนไทยเราจะเติม “ครับ” ต่อท้ายเพื่อเพิ่มความสุภาพใช่ไหมครับ แต่ภาษาสเปนไม่มีอะไรให้เติม มีแต่ต้องบิดตัวคำเอง ครับ
ใช่ครับ แต่มีทางลัดง่ายๆ ให้จำนะครับ
ถ้าไม่แน่ใจ ให้ใช้ disculpe ไว้ก่อน ครับ
เพราะสุภาพเกินไปนิดหน่อยไม่มีใครโกรธ แต่กันเองเกินไปกับคนที่ไม่รู้จักอาจทำให้เสียมารยาทได้ครับ
เอาสามคำมาวางเทียบกัน
ถึงตรงนี้ลองเอามาเรียงดูพร้อมกันครับ จะเห็นภาพชัดขึ้นเยอะ
เทียบสามคำด้วยเกณฑ์เดียวกัน
lo siento
ชนิดคำ ⇒ ประโยค（ฉันรู้สึกถึงมัน）
เวลา ⇒ หลังเหตุการณ์
โซน ⇒ ความรู้สึก
ความถี่ในชีวิตประจำวัน ⇒ ไม่บ่อย
perdón
ชนิดคำ ⇒ คำนาม／คำอุทาน（การให้อภัย）
เวลา ⇒ หลังเป็นหลัก ก่อนก็ได้
โซน ⇒ มารยาททางสังคม
ความถี่ในชีวิตประจำวัน ⇒ บ่อยที่สุด
disculpa / disculpe
ชนิดคำ ⇒ รูปคำสั่ง（ช่วยยกความผิดออกที）
เวลา ⇒ ก่อนเหตุการณ์
โซน ⇒ การขอเข้าไปรบกวน
ความถี่ในชีวิตประจำวัน ⇒ บ่อยมาก โดยเฉพาะกับคนแปลกหน้า
เยี่ยมมากครับ! คุณเข้าใจแก่นของเรื่องนี้แล้วนะครับ
ผมชอบเปรียบว่าสามคำนี้เหมือนช้อน ส้อม และตะเกียบ ครับ ไม่มีอันไหน “สุภาพกว่า” อันไหน มีแต่ว่าเหมาะกับอาหารคนละจาน เท่านั้นเองครับ
ลองทดสอบตัวเองด้วย 5 สถานการณ์
อ่านมาถึงตรงนี้แล้ว ลองทดสอบดูครับ ใช้คำถามสองข้อที่เรียนไปช่วยได้เลย
ข้อ 1: คุณอยากถามพนักงานร้านหนังสือว่าหนังสือเล่มนี้อยู่ชั้นไหน
ข้อ 2: คุณเผลอทำแก้วน้ำหกใส่กระเป๋าเพื่อนจนเปียกหมด
ข้อ 3: คุณเดินสวนกับคนในทางแคบๆ แล้วไหล่ชนกันเบาๆ
ข้อ 4: เพื่อนร่วมงานบอกว่าคุณแม่เขาเพิ่งเสีย
ข้อ 5: คุณต้องการเรียกพนักงานเสิร์ฟมาที่โต๊ะ
ถูกหมดเลยครับ! เก่งมากนะครับ
ขออธิบายเสริมทีละข้อนะครับ
เฉลยพร้อมเหตุผล
ข้อ 1 ⇒ Disculpe
กำลังจะไปถาม（ยังไม่เกิด）＋ คนแปลกหน้า（usted）
ข้อ 2 ⇒ Lo siento
เกิดไปแล้ว ＋ มีความเสียหายจริง
※ถ้าเป็นเพื่อนสนิทจะเติม Perdóname เข้าไปด้วยก็ได้
ข้อ 3 ⇒ Perdón
เกิดไปแล้ว ＋ ไม่มีใครเจ็บ ⇒ คำเดียวจบ เดินต่อได้
ข้อ 4 ⇒ Lo siento
เราไม่ได้ทำผิดอะไรเลย แต่แสดงความรู้สึกร่วม
※จะพูด Lo siento mucho ก็เหมาะกว่าในกรณีนี้
ข้อ 5 ⇒ Disculpe
กำลังจะเรียก（ยังไม่เกิด）＋ พนักงาน（usted）
นั่นคือความคิดที่ติดมาจากคำแปลว่า “ขอโทษ” ครับ
แต่พอเราจำใหม่ว่า lo siento ＝ “ผมรู้สึกไปกับมันด้วย” ปุ๊บ ข้อ 4 ก็กลายเป็นเรื่องธรรมชาติที่สุดเลยครับ
สรุป
●สามคำนี้ไม่ใช่บันไดความสุภาพ แต่เป็นสามช่องใช้งานคนละแบบ
●เลือกด้วยคำถาม 2 ข้อ
คำถามที่ 1: เกิดไปแล้ว หรือกำลังจะเกิด?
กำลังจะเกิด ⇒ disculpa / disculpe
คำถามที่ 2:（ถ้าเกิดไปแล้ว）มีใครเจ็บจริงไหม?
ไม่มี ⇒ perdón ／ มี ⇒ lo siento
●จำคำแปลใหม่จะใช้ผิดน้อยลง
lo siento ⇒ ไม่ใช่ “ขอโทษ” แต่คือ “เสียใจด้วย”
perdón ⇒ ไม่ใช่ “ขอโทษ” แต่คือ “โทษที”
disculpe ⇒ ไม่ใช่ “ขอโทษ” แต่คือ “ขอรบกวนหน่อยครับ”
●ไม่แน่ใจว่าจะใช้ tú หรือ usted ⇒ เลือก disculpe ไว้ก่อน
สามคำนี้เคลียร์แล้ว ก็ผ่านด่านที่ยากที่สุดของเรื่องคำขอโทษภาษาสเปนไปแล้วนะครับ
ถ้าอยากดูภาพรวมทั้งระบบ รวมถึงวิธีตอบรับเวลามีคนมาขอโทษเรา ดูได้ที่บทความรวมนี้ครับ
Wiktionary「sentir」（https://en.wiktionary.org/wiki/sentir）
Wiktionary「perdón」（https://en.wiktionary.org/wiki/perdón）
Wiktionary「perdonar」（https://en.wiktionary.org/wiki/perdonar）
Wiktionary「disculpar」（https://en.wiktionary.org/wiki/disculpar）
SpanishDict「lo siento」（https://www.spanishdict.com/translate/lo siento）
