Đây là chỗ mà gần như 100% người mới học tiếng Tây Ban Nha đều vấp. Không phải vì nó khó, mà vì tiếng Việt gộp cả ba vào một chữ “xin lỗi”.
Nhưng mình có một cách nhìn khiến chuyện này sáng ra rất nhanh: ba từ này thuộc ba loại từ khác nhau hoàn toàn.
- 1 Trước hết, hãy quên chữ “sorry” đi
- 2 Cách nhìn cốt lõi: ba từ này là ba loại từ khác nhau
- 3 1. lo siento – cả một câu nói về nội tâm bạn
- 4 2. perdón – một danh từ, ném ra rồi đi tiếp
- 5 3. disculpa – một động từ, tức là bạn đang nhờ người ta làm gì đó
- 6 Đặt ba từ lên cùng một tình huống để thấy rõ
- 7 Ba lỗi mà người Việt hay mắc nhất
- 8 Một chút khác biệt vùng miền
- 9 Thử tự kiểm tra
- 10 Tổng kết
Trước hết, hãy quên chữ “sorry” đi
Nhiều bạn Việt Nam học tiếng Tây Ban Nha qua ngả tiếng Anh, nên trong đầu có sẵn công thức: xin lỗi = sorry = lo siento.
Đây chính là cái bẫy. Vì bản thân chữ sorry trong tiếng Anh cũng đã ôm quá nhiều việc rồi: nó vừa là lời xin lỗi, vừa là lời chia buồn, vừa là câu hỏi lại khi nghe không rõ.
Cho nên khi bạn dịch xin lỗi → sorry → lo siento, bạn đã đi qua hai lần gộp, và cuối cùng ra một từ chỉ đúng cho một phần nhỏ các tình huống.
Nhiều chỗ thì đúng là dễ hơn thật! Nhưng riêng khoản xin lỗi thì tiếng Anh lại gộp còn tệ hơn cả tiếng Việt nữa.
Nên hôm nay mình đi thẳng từ tiếng Việt sang tiếng Tây Ban Nha, không ghé tiếng Anh. Sạch sẽ hơn nhiều.
Cách nhìn cốt lõi: ba từ này là ba loại từ khác nhau
Đây là điều mà rất ít tài liệu nói ra, nhưng nó là chìa khoá. Bạn nhìn bảng này trước đã:
Ba từ, ba loại từ
lo siento → là cả một CÂU hoàn chỉnh (có chủ ngữ, có động từ, có tân ngữ)
→ nói về cảm xúc của người nói
perdón → là một DANH TỪ (nghĩa gốc: sự tha thứ)
→ ném ra như một tiếng thốt, không cần chia gì cả
disculpa → là một ĐỘNG TỪ ở dạng mệnh lệnh
→ là bạn đang yêu cầu người kia làm một việc: bỏ qua cho mình
Chuẩn! Và mình nghĩ đây là hiểu lầm lớn nhất của người Việt khi học chỗ này.
Tiếng Việt mình có cái thang: “xin lỗi nha” → “cho mình xin lỗi” → “thành thật xin lỗi anh”. Cùng một hành động, chỉ khác độ trang trọng.
Tiếng Tây Ban Nha thì không phải thang, mà là ba ngăn kéo riêng. Mở nhầm ngăn thì kỳ, chứ không phải là “nói chưa đủ lễ phép”.
1. lo siento – cả một câu nói về nội tâm bạn
Cấu tạo: lo + siento
Tách ra thì rất rõ ràng:
- lo = “điều đó” (đại từ thay cho tân ngữ, chỉ chuyện vừa xảy ra)
- siento = “mình cảm nhận” (động từ sentir chia ở ngôi thứ nhất số ít)
Vậy dịch sát là “mình cảm nhận điều đó”. Không hề có chữ nào mang nghĩa “lỗi”, “sai”, “tha thứ” trong đó cả.
Động từ sentir đúng là có hai nhánh nghĩa: “cảm thấy” (cảm thấy lạnh, cảm thấy nhịp tim) và “lấy làm tiếc về chuyện gì”. Chính nhánh thứ hai đẻ ra câu lo siento.
Chỗ này mình muốn bạn dừng lại một chút.
lo siento là câu nói về bên trong lồng ngực của người nói. Nó không nói gì về việc ai đúng ai sai cả.
Đó là lý do bạn dùng được nó ngay cả khi bạn hoàn toàn vô can.
Bằng chứng: dùng được cả khi bạn không có lỗi gì
· Siento mucho su pérdida.
(Mình rất tiếc về sự mất mát của bạn.)
→ Người ta có tang. Bạn đâu có làm gì.· Siento mucho lo de tu empleo.
(Mình rất tiếc về chuyện công việc của bạn.)
→ Bạn của bạn mất việc. Bạn cũng đâu có liên quan.· Rompí tu ordenador. Lo siento.
(Mình làm vỡ máy tính của bạn rồi. Mình xin lỗi.)
→ Lần này thì bạn có lỗi thật, và lỗi đủ lớn để xứng với câu này.
Bạn hiểu đúng rồi đó! Và một khi nắm được như vậy thì bạn tự thấy ngay vì sao va nhẹ vào người ta mà nói “lo siento” thì nghe kỳ.
Vì bạn đang tuyên bố rằng lòng bạn đang nặng trĩu… chỉ vì cái huých vai. Hơi quá tay, đúng không?
Muốn nhấn mạnh thì thêm “mucho”
lo siento mucho = “mình rất tiếc”. Càng thêm mucho thì càng nặng, nên càng phải chắc là tình huống xứng đáng.
2. perdón – một danh từ, ném ra rồi đi tiếp
Vì là danh từ nên nó cực kỳ tiện
perdón nghĩa gốc là “sự tha thứ”. Nó là danh từ, và đây là lý do nó tiện đến khó tin với người mới học:
Danh từ thì không phải chia theo người nghe.
Bạn nói với đứa cháu 5 tuổi: perdón. Bạn nói với giám đốc: perdón. Bạn nói với cụ già trên phố: perdón. Không có gì thay đổi cả.
Đúng vậy! Nếu bạn sắp đi Tây Ban Nha hay Mỹ Latin mà chỉ kịp nhớ một từ, mình bảo bạn nhớ từ này.
Ở Tây Ban Nha người ta dùng perdón rất thoải mái, ở Mexico thì gần như dùng cho mọi thứ. Nó là câu cửa miệng của cả một vùng ngôn ngữ.
Nó dùng được cả trước lẫn sau sự việc
Đây là điểm khiến perdón linh hoạt hơn hai từ kia. Nó không kén thời điểm:
“perdón” trong ngày thường
· Vừa giẫm phải chân ai → ¡Perdón!
· Sắp cắt ngang lời người khác → Perdón, pero… (Xin lỗi, nhưng mà…)
· Đi qua trước mặt người ta → Perdón.
· Nghe không rõ, muốn hỏi lại → ¿Perdón? (lên giọng cuối)
· Đến muộn → Perdón por llegar tarde.
· Gọi nhầm tên ai đó → ¡Ay, perdón!
Cái ¿Perdón? ở dòng thứ tư đáng chú ý đấy.
Khi bạn nghe không rõ, người Việt hay nói “Dạ?” hoặc “Sao cơ ạ?”. Tiếng Tây Ban Nha dùng luôn ¿Perdón? cho việc đó.
Nhớ lên giọng ở cuối nhé, không thì thành lời xin lỗi mất.
3. disculpa – một động từ, tức là bạn đang nhờ người ta làm gì đó
Cấu tạo: dạng mệnh lệnh của “disculpar”
disculpa đến từ động từ disculpar, nghĩa là “tha lỗi, miễn thứ cho ai”. Ở dạng mệnh lệnh, nó thành:
- disculpa – khi nói với tú (thân mật)
- disculpe – khi nói với usted (lịch sự)
Vì là mệnh lệnh, nghĩa đen của nó là “bỏ qua cho mình nhé” – bạn đang yêu cầu người kia làm một việc.
Câu hỏi rất hay! Nhưng không hỗn đâu, vì dạng mệnh lệnh trong tiếng Tây Ban Nha không nhất thiết là ra lệnh.
Nó cũng dùng để mời, để nhờ, để đề nghị. Giống tiếng Việt mình nói “cho hỏi”, “bỏ qua giùm mình”, “thông cảm nha” – toàn là cấu trúc sai khiến về mặt hình thức, mà nghe vẫn lịch sự.
Đặc trưng: dùng để MỞ LỜI, trước khi làm phiền
Đây là chỗ disculpa/disculpe tách hẳn khỏi hai từ kia. Nó thường đứng ở đầu câu, ngay trước khi bạn định cắt ngang việc của ai đó.
· Disculpe, ¿dónde está la estación?
(Cho hỏi, nhà ga ở đâu ạ?)· Disculpe, ¿me trae la cuenta?
(Cho hỏi, anh/chị mang hoá đơn giúp em với ạ?)· Disculpa, ¿tienes un momento?
(Này, bạn rảnh chút không?)· Disculpe, ¿puedo pasar?
(Cho hỏi, em đi qua được không ạ?)
Bạn có nhận ra không: cả bốn câu đều có dấu hỏi ở phía sau.
Đó là chân dung điển hình của disculpe: nó là cái gõ cửa trước khi bạn hỏi một câu. Không phải lời hối lỗi, mà là lời gõ cửa.
Bạn diễn đạt hay quá! Đúng là như vậy.
Tất nhiên ranh giới không tuyệt đối – perdón cũng chen vào chỗ của disculpe được. Nhưng chiều ngược lại thì hiếm hơn: người ta ít khi va vào bạn rồi mới nói disculpe.
Đặt ba từ lên cùng một tình huống để thấy rõ
Cách nhanh nhất để cảm nhận sự khác biệt là lấy cùng một cảnh rồi thử cả ba.
Cảnh: bạn đang ở quán cà phê đông người
Bạn muốn gọi phục vụ
→ Disculpe. (đúng – bạn đang gõ cửa)
→ perdón (được, nhưng hơi nhẹ, dễ bị lướt qua)
→ lo siento (sai hẳn – bạn đang tiếc cái gì cơ?)
Bạn lỡ hất đổ ly nước của bàn bên
→ ¡Perdón! (đúng – phản xạ tự nhiên nhất)
→ lo siento (được, nếu đổ vào người ta và làm ướt áo)
→ disculpe (hơi lệch – chuyện đã xảy ra rồi, không còn gì để gõ cửa)
Bạn của bạn kể vừa chia tay người yêu
→ Lo siento mucho. (đúng – đây mới là chỗ của nó)
→ perdón (sai – nghe như bạn là người gây ra chuyện đó)
→ disculpa (sai hoàn toàn)
Đấy, thấy chưa! Khi đặt vào cảnh cụ thể thì bạn tự phân biệt được luôn mà không cần học thuộc gì cả.
Đó là lý do mình khuyên bạn học theo cảnh chứ đừng học theo bảng từ vựng.
Ba lỗi mà người Việt hay mắc nhất
Lỗi 1: dùng lo siento cho mọi thứ
Đây là lỗi số một, và nguyên nhân là công thức sorry = lo siento ở đầu bài.
Cách chữa: mặc định dùng perdón, chỉ lôi lo siento ra khi trong lòng bạn thật sự nặng.
Lỗi 2: nghĩ ba từ này là ba mức lịch sự
Người Việt quen với thang “xin lỗi nha / cho mình xin lỗi / thành thật xin lỗi”, nên hay tự sắp ba từ Tây Ban Nha thành một thang tương tự.
Không phải vậy. Đây là ba ngăn kéo, không phải ba bậc thang. Độ lịch sự trong tiếng Tây Ban Nha được thể hiện ở chỗ khác – ở cách chia động từ (disculpa so với disculpe).
Lỗi 3: cố chèn đại từ vào cho giống tiếng Việt
Người Việt hay muốn nói cho đủ “em xin lỗi anh”, nên tìm cách gắn thêm đại từ vào. Nhưng tiếng Tây Ban Nha thường lược bỏ đại từ chủ ngữ, vì đuôi động từ đã nói hết rồi.
Chỗ này mình phải nhấn mạnh, vì nó là thói quen ăn sâu của người Việt mình.
Trong lo siento, chữ “mình” nằm ở đâu? Nó nằm ở chữ cái cuối của sient-o. Không cần thêm yo (“tôi”) vào trước.
Nếu bạn cố nói “Yo lo siento”, nghe sẽ hơi lạ – giống như bạn đang nhấn mạnh “chứ không phải người khác”.
Một chút khác biệt vùng miền
Tiếng Tây Ban Nha trải ra hơn hai chục quốc gia, nên thói quen dùng từ có chênh nhau đôi chút. Bạn không cần lo, nhưng biết thì hay:
Ở Tây Ban Nha
→ perdón được dùng rất rộng rãi. Người ta cũng hay dùng perdona (thân) và perdone (lịch sự) – tức là dạng động từ của cùng gốc perdonar.
Ở Mexico và nhiều nước Mỹ Latin
→ perdón cũng cực kỳ phổ biến cho lỗi nhỏ, còn disculpe được ưa dùng khi cần lịch sự với người lạ. disculpa thì hay gặp trong hoàn cảnh thân mật.
Kiểu nào cũng được hiểu hết, bạn yên tâm! Chuyện này giống người Bắc nói “bố” còn người Nam nói “ba” thôi – không ai không hiểu cả.
Lời khuyên của mình: nhớ chắc perdón và disculpe trước. Hai từ này đi đâu cũng xài được.
Thử tự kiểm tra
Bạn thử tự trả lời trước khi xem đáp án nhé. Chỉ cần nghĩ trong đầu là được.
1. Bạn muốn hỏi một bác lớn tuổi ngoài đường xem bến xe buýt ở đâu.
2. Bạn vô tình đóng cửa thang máy khi có người đang chạy tới.
3. Đồng nghiệp kể bố bạn ấy vừa nhập viện.
4. Bạn nghe không rõ tên người mới quen.
5. Bạn quên sinh nhật của người bạn thân, giờ mới nhớ ra.
Đáp án
1. Disculpe, ¿dónde está la parada de autobús?
→ Người lạ, lớn tuổi, và bạn đang gõ cửa để hỏi → disculpe.
2. ¡Perdón!
→ Lỗi nhỏ, đã xảy ra rồi, phản xạ tức thì → perdón.
3. Lo siento mucho.
→ Chuyện buồn của người khác, bạn không có lỗi → lo siento.
4. ¿Perdón?
→ Hỏi lại vì nghe không rõ → ¿Perdón? lên giọng.
5. Lo siento, se me olvidó tu cumpleaños.
→ Bạn có lỗi thật, và lỗi này chạm vào cảm xúc → lo siento.
Bạn nghĩ vậy là rất tốt rồi, vì bạn đang cân xem chuyện này to hay nhỏ – đúng cái phản xạ mà mình muốn bạn có!
Mà thật ra nói perdón ở câu 5 cũng không sai đâu. Chỉ là nếu bạn muốn người ta thấy mình thành thật thì lo siento hợp hơn.
Tổng kết
• perdón = danh từ (“sự tha thứ”) → lỗi nhỏ, dùng được cả trước lẫn sau, không phải chia gì
• disculpa / disculpe = động từ mệnh lệnh → gõ cửa trước khi làm phiền
• Ba từ này là ba ngăn kéo, không phải ba bậc của một cái thang lịch sự
• Độ lịch sự nằm ở đuôi động từ (disculpa / disculpe), không nằm ở việc chọn từ nào
• Đừng dịch vòng qua “sorry” của tiếng Anh – càng đi vòng càng lệch
Xin lỗi trong tiếng Tây Ban Nha: lo siento, perdón, disculpe khác nhau chỗ nào?
· SpanishDict – mục từ động từ “sentir” (https://www.spanishdict.com/translate/sentir)
· SpanishDict – mục từ “lo siento” (https://www.spanishdict.com/translate/lo siento)
· SpanishDict – bảng chia động từ “disculpar” (https://www.spanishdict.com/conjugate/disculpar)
· SpanishDict – bảng chia động từ “perdonar” (https://www.spanishdict.com/conjugate/perdonar)
· MosaLingua – “Sorry in Spanish” (https://www.mosalingua.com/en/sorry-in-spanish/)
· Spanish with Daniel – “Permiso, disculpa, perdón, lo siento!” (https://www.spanishwithdaniel.com/post/permiso-disculpa-perdon-lo-siento)
