Tiếng Việt mình tiện lắm: va vào người ta cũng “xin lỗi”, chen qua đám đông cũng “xin lỗi”, hỏi đường cũng “xin lỗi”, mà chia buồn với người vừa mất bố mẹ cũng có thể mở đầu bằng “xin lỗi”.
Tiếng Tây Ban Nha thì tách chuyện đó ra làm mấy nhánh riêng. Và cái trục để tách không phải là trên dưới, mà là “vừa rồi có chuyện gì xảy ra”.
- 1 Vì sao một câu “xin lỗi” lại không đủ trong tiếng Tây Ban Nha?
- 2 Trục quan trọng nhất: người Tây Ban Nha chọn từ theo “chuyện gì”, không theo “ai”
- 3 1. lo siento – “mình thấy điều đó” – dành cho nỗi tiếc thật sự
- 4 2. perdón – một từ duy nhất, ném ra sau khi lỡ tay
- 5 3. disculpa / disculpe – câu mở lời trước khi làm phiền
- 6 4. perdóname – khi bạn thật sự muốn được tha thứ
- 7 5. Khi người ta xin lỗi bạn thì đáp lại thế nào? – “no pasa nada”
- 8 6. Vậy phép lịch sự trên dưới của tiếng Tây Ban Nha nằm ở đâu?
- 9 Bảng tra nhanh: tình huống nào thì nói câu nào
- 10 Mấy câu nói kèm để lời xin lỗi tự nhiên hơn
- 11 Đọc tiếp: bốn bài đào sâu từng chỗ
- 12 Tổng kết
Vì sao một câu “xin lỗi” lại không đủ trong tiếng Tây Ban Nha?
Nếu bạn tra từ điển Việt – Tây Ban Nha chữ “xin lỗi”, bạn sẽ nhận về ít nhất ba đáp án khác nhau: lo siento, perdón, disculpa (hoặc disculpe). Từ điển không sai. Vấn đề là ba cái đó không thay nhau được.
Cụ thể hơn: nếu bạn vô tình huých vai một người trên tàu điện ở Madrid rồi nói “Lo siento”, người ta sẽ hiểu, nhưng sẽ hơi… ngoái lại nhìn bạn. Vì câu đó nghe nặng quá so với chuyện vừa xảy ra.
Đúng là không ai giận bạn đâu, yên tâm. Nhưng nó giống như trong tiếng Việt, bạn đụng nhẹ vào người ta ở siêu thị rồi nói “Tôi thành thật xin lỗi anh” ấy.
Không sai, nhưng người nghe sẽ thấy hơi lệch. Cái mình muốn bạn có sau bài này là cảm giác chọn đúng cỡ.
Trục quan trọng nhất: người Tây Ban Nha chọn từ theo “chuyện gì”, không theo “ai”
Đây là chỗ mình muốn bạn nhớ kỹ nhất, vì nó khác hẳn thói quen của người Việt.
Trong tiếng Việt, khi xin lỗi thì thứ thay đổi trước tiên là đại từ. Cùng một chuyện, bạn sẽ nói “xin lỗi em nhé”, “em xin lỗi chị”, “cháu xin lỗi bác”, “con xin lỗi thầy”. Từ “xin lỗi” đứng yên, còn cái xoay quanh nó là quan hệ trên dưới.
Tiếng Tây Ban Nha làm ngược lại. Quan hệ trên dưới của họ nằm ở chỗ khác (mình sẽ nói ở phần cuối bài), còn việc chọn giữa lo siento / perdón / disculpe thì phụ thuộc vào bản chất tình huống.
Ba câu hỏi để chọn đúng từ
1. Mình đang tiếc, đang thương, đang thấy tệ trong lòng?
→ lo siento
2. Mình vừa làm một lỗi nhỏ xong rồi?
→ perdón
3. Mình sắp làm phiền ai đó, sắp bắt chuyện, sắp nhờ vả?
→ disculpa (thân) / disculpe (lịch sự)
Bạn tóm gọn hay hơn cả mình rồi đó! Đúng là ba hướng nhìn khác nhau: trong lòng, phía sau, và phía trước.
Giờ mình đi vào từng cái một nhé.
1. lo siento – “mình thấy điều đó” – dành cho nỗi tiếc thật sự
lo siento gồm hai phần rất đơn giản:
- lo = “điều đó, chuyện đó” (đại từ thay cho tân ngữ)
- siento = dạng chia ngôi “mình” của động từ sentir
Động từ sentir vừa có nghĩa là “cảm thấy”, vừa có nghĩa là “lấy làm tiếc về chuyện gì”. Ghép lại, lo siento dịch sát là “mình cảm nhận chuyện đó”.
Nghe hơi lạ tai, nhưng chính cái nghĩa đen này giải thích tất cả: bạn nói lo siento khi chuyện đó thật sự chạm vào cảm xúc của bạn.
Câu mẫu với “lo siento”
[Chia buồn]
· Siento mucho su pérdida.
(Mình rất tiếc về sự mất mát của bạn.)[Làm hỏng đồ của người khác]
· Rompí tu ordenador. Lo siento.
(Mình làm vỡ máy tính của bạn rồi. Mình xin lỗi.)[Tiếc giùm chuyện không hay của bạn bè]
· Siento mucho lo de tu empleo.
(Mình rất tiếc về chuyện công việc của bạn.)
Để ý câu thứ nhất và thứ ba nhé: bạn không hề có lỗi gì cả.
Người ta mất người thân, người ta mất việc, bạn có làm gì đâu. Nhưng bạn vẫn nói được lo siento. Đó là bằng chứng rõ nhất rằng từ này không phải là lời nhận lỗi, mà là lời nói về cảm xúc của bạn.
Muốn nhấn mạnh thì thêm mucho: lo siento mucho (mình rất tiếc). Ngược lại, chuyện càng nhỏ thì càng nên tránh lo siento.
2. perdón – một từ duy nhất, ném ra sau khi lỡ tay
perdón là danh từ, nghĩa gốc là “sự tha thứ”. Nhưng trong đời sống, nó đứng một mình như một tiếng thốt ra: “Perdón!”
Đây là từ mà bạn sẽ nghe nhiều nhất trong ngày ở bất cứ nước nói tiếng Tây Ban Nha nào. Nó nhẹ, nhanh, và dùng được ở cả trước lẫn sau một chuyện nhỏ.
Những lúc bật ra “perdón”
· Va vào vai ai đó trên phố
· Giẫm phải chân người bên cạnh
· Chen ngang lời người khác đang nói
· Đi qua trước mặt người ta
· Nghe không rõ, muốn hỏi lại → “¿Perdón?” (lên giọng cuối câu)
Nếu bạn chỉ có sức nhớ đúng một từ trước chuyến đi, thì mình khuyên nhớ perdón.
Nó là cái “xin lỗi” vạn năng của tiếng Tây Ban Nha. Ở Tây Ban Nha lẫn ở Mexico, người ta đều dùng nó suốt ngày.
Có một chi tiết nhỏ mà thú vị: vì perdón là danh từ nên nó không cần chia theo người nghe. Bạn nói với trẻ con hay nói với ông cụ 80 tuổi thì cũng vẫn là perdón. Đây là lý do nó tiện đến vậy với người mới học.
3. disculpa / disculpe – câu mở lời trước khi làm phiền
Hai từ này đến từ động từ disculpar (tha lỗi, miễn thứ), và chúng là dạng mệnh lệnh – tức là bạn đang bảo người ta “hãy bỏ qua cho mình”.
Khác với perdón (thường ném ra sau khi lỡ), disculpe hay được dùng để mở đầu – ngay trước khi bạn bắt chuyện, hỏi đường, gọi phục vụ, nhờ vả.
Câu mẫu với “disculpe”
· Disculpe, ¿me trae la cuenta?
(Cho hỏi, anh/chị mang hoá đơn giúp em với ạ?)· Disculpe, ¿dónde está la estación?
(Cho hỏi, nhà ga ở đâu ạ?)· Disculpa, ¿tienes un momento?
(Này, bạn rảnh một chút không?)
Chuẩn luôn! Và mình cho bạn thêm một cái phao nữa: từ Hán Việt thất lễ (失禮).
“Thất lễ” là làm điều không đúng phép tắc với người khác, kiểu “thất lễ với khách”, “thất lễ với thầy giáo”. Khi bạn nói disculpe, bạn đang xin phép trước cho cái thất lễ mà mình sắp gây ra – vì bạn sắp cắt ngang việc của người ta.
Còn disculpa và disculpe khác nhau ra sao? Rất ngắn gọn: disculpa nói với người ngang hàng, thân quen; disculpe nói với người lạ, người lớn tuổi, nơi trang trọng.
Mình có viết riêng một bài mổ xẻ kỹ chỗ đó, bạn xem thêm nhé.
4. perdóname – khi bạn thật sự muốn được tha thứ
Ngoài ba từ trên, bạn sẽ gặp perdóname khá nhiều – trong phim, trong lời bài hát, trong những cuộc cãi nhau.
Nó được ghép từ perdona (“hãy tha lỗi”) cộng với me (“cho mình”). Vì có thêm chữ me đó, câu này nặng hơn hẳn so với perdón.
Bạn thử cảm nhận sự khác nhau này nhé:
perdón → “xin lỗi nha” (ném ra rồi đi tiếp)
perdóname → “tha lỗi cho mình đi” (đứng lại, nhìn vào mắt người ta)
Cùng một gốc động từ, nhưng thêm một chữ me là sức nặng đổi hẳn.
5. Khi người ta xin lỗi bạn thì đáp lại thế nào? – “no pasa nada”
Biết xin lỗi mới được một nửa. Nửa còn lại là biết đáp lại, vì trong hội thoại thật thì bạn sẽ ở vai người nghe nhiều không kém.
Câu phổ biến nhất là no pasa nada. Dịch sát từng chữ thì nó là “không có chuyện gì xảy ra cả” – và đó chính là “không sao đâu” của tiếng Việt.
Kho câu đáp lại lời xin lỗi
· No pasa nada. – Không sao đâu.
· No te preocupes. – Đừng lo. (nói với người thân quen)
· Tranquilo / Tranquila. – Bình tĩnh đi, ổn mà. (tuỳ giới tính người nghe)
· Está bien. – Ổn mà.
· No hay problema. – Không vấn đề gì.
Câu hỏi hay lắm! Và câu trả lời là không – trong tiếng Tây Ban Nha thì hai lần phủ định không hề triệt tiêu nhau.
Ngược lại, khi có từ phủ định như nada đứng sau động từ thì bắt buộc phải có no đứng trước động từ. Bỏ chữ no đi là câu sai ngữ pháp luôn.
6. Vậy phép lịch sự trên dưới của tiếng Tây Ban Nha nằm ở đâu?
Quay lại chỗ mình hẹn ở đầu bài. Nếu lo siento / perdón / disculpe chọn theo tình huống, thì phần “trên dưới” mà người Việt quen thuộc đi đâu mất?
Nó nằm ở tú và usted – hai cách gọi “bạn”.
- tú – thân mật, dùng với bạn bè, người ngang hàng, người nhỏ tuổi
- usted – trang trọng, dùng với người lạ, người lớn tuổi, khách hàng, cấp trên
Đến đây là chỗ khác biệt lớn nhất với tiếng Việt, bạn chú ý nhé.
Tiếng Việt: phép lịch sự nằm ở đại từ. “Anh”, “chị”, “em”, “cháu”, “bác” – bạn phải nói ra thì người ta mới biết vai vế.
Tiếng Tây Ban Nha: người ta rất hay lược bỏ đại từ, vì đuôi động từ đã tự khai ra rồi.
Nhìn vào chữ cái cuối của động từ! Và cặp disculpa / disculpe chính là ví dụ đẹp nhất:
disculpa → đang nói với tú (thân)
disculpe → đang nói với usted (lịch sự)
Chỉ một chữ cái. Không có “anh/chị/em” nào cả, nhưng người nghe hiểu ngay bạn đang giữ khoảng cách hay đang thân mật.
Tiếng Việt
→ Lịch sự hiện ra ở đại từ nhân xưng (anh, chị, em, cháu, con, bác…)
→ Bỏ đại từ đi thì câu nghe cộc lốc ngay
Tiếng Tây Ban Nha
→ Lịch sự hiện ra ở cách chia động từ
→ Bỏ đại từ đi vẫn hoàn toàn bình thường, thậm chí là chuyện mặc định
Đúng rồi! Nghe thì đáng sợ, nhưng thật ra nó nhàn hơn tiếng Việt nhiều đấy.
Tiếng Việt bạn phải đoán tuổi người ta để chọn “anh” hay “chú” hay “bác”. Tiếng Tây Ban Nha chỉ có hai nấc: thân hay không thân. Xong.
Bảng tra nhanh: tình huống nào thì nói câu nào
Chọn câu theo tình huống
· Va nhẹ vào người ta trên tàu → Perdón.
· Muốn đi qua chỗ đông người → Con permiso. / Perdón.
· Muốn hỏi đường người lạ → Disculpe, …
· Gọi phục vụ trong quán → Disculpe.
· Nghe không rõ, hỏi lại → ¿Perdón?
· Đến trễ cuộc hẹn → Perdón por llegar tarde.
· Làm vỡ đồ của bạn → Lo siento, fue culpa mía.
· Bạn thân vừa mất người nhà → Lo siento mucho.
· Cãi nhau xong, muốn làm lành → Perdóname.
· Người ta xin lỗi bạn → No pasa nada.
Mấy câu nói kèm để lời xin lỗi tự nhiên hơn
Trong đời thật, người ta ít khi chỉ nói mỗi một từ rồi thôi. Vài mẩu dưới đây ghép thêm vào là câu của bạn nghe “người” hơn hẳn.
· No era mi intención.
(Mình không cố ý đâu.)· Fue culpa mía.
(Là lỗi của mình.)· No volverá a pasar.
(Sẽ không có lần sau đâu.)· Perdón por llegar tarde.
(Xin lỗi vì mình đến trễ.)· Con permiso.
(Cho mình xin phép. – dùng khi đi ngang qua, rời bàn ăn, vào phòng)
Riêng con permiso thì bạn để ý nhé: nó không phải là xin lỗi, mà là xin phép.
Giống lúc mình nói “cho em xin phép” khi len qua chỗ ngồi trong rạp phim ấy. Không có ai sai cả, chỉ là phép lịch sự thôi.
Đọc tiếp: bốn bài đào sâu từng chỗ
Bài này là bản đồ tổng thể. Mỗi ngã rẽ trên bản đồ đó mình đều có một bài riêng, viết kỹ hơn nhiều, kèm câu mẫu và những chỗ người Việt hay vấp.
Phân biệt lo siento, perdón và disculpa: chọn câu xin lỗi đúng cỡ
→ Ba từ chính đặt cạnh nhau, mổ xẻ tới nơi tới chốn.
Perdóname nghĩa là gì? Vì sao nó nặng hơn perdón
→ Chữ “me” nhỏ xíu đã làm thay đổi sức nặng của câu ra sao.
No pasa nada nghĩa là gì? Câu đáp lại quốc dân của tiếng Tây Ban Nha
→ Cách đáp khi người khác xin lỗi bạn, và luật phủ định kép.
Phân biệt disculpe và disculpa: lịch sự nằm ở đuôi động từ
→ Một chữ cái đổi cả sắc thái. Chỗ này quan trọng hơn bạn tưởng.
Tổng kết
• lo siento = nỗi tiếc thật sự, cả khi bạn không có lỗi (chia buồn)
• perdón = từ vạn năng cho lỗi nhỏ, dùng được cả trước lẫn sau
• disculpa / disculpe = câu mở lời trước khi làm phiền ai đó
• perdóname = nặng hơn, là lời cầu xin được tha thứ
• no pasa nada = “không sao đâu”, câu đáp lại thông dụng nhất
• Phép lịch sự trên dưới nằm ở đuôi động từ (disculpa / disculpe), không nằm ở đại từ
Chính xác! Và tin vui là bạn sẽ dùng mấy câu này ngay từ ngày đầu tiên đặt chân tới nước nói tiếng Tây Ban Nha.
Không phải ngữ pháp để dành sau này đâu – đây là thứ xài liền được.
· SpanishDict – mục từ “lo siento” (https://www.spanishdict.com/translate/lo siento)
· SpanishDict – mục từ động từ “sentir” (https://www.spanishdict.com/translate/sentir)
· SpanishDict – mục từ “no pasa nada” (https://www.spanishdict.com/translate/no pasa nada)
· SpanishDict – bảng chia động từ “disculpar” (https://www.spanishdict.com/conjugate/disculpar)
· MosaLingua – “Sorry in Spanish” (https://www.mosalingua.com/en/sorry-in-spanish/)
· Spanish with Daniel – “Permiso, disculpa, perdón, lo siento!” (https://www.spanishwithdaniel.com/post/permiso-disculpa-perdon-lo-siento)
· Wiktionary tiếng Việt – mục từ “thất lễ” (https://vi.wiktionary.org/wiki/thất_lễ)
