Trước khi học từ vựng, mình muốn nói ngay một điều quan trọng nhất: gọi món ở xe taco không phải là nói một câu dài.
Rất nhiều người mới học chuẩn bị sẵn trong đầu một câu kiểu “Cho tôi ba cái taco đầy đủ nhưng bỏ hành, nước sốt để riêng nhé” rồi đứng ngay trước quầy… quên sạch. Thực tế ngoài đường, người ta chia câu đó ra thành bốn năm lượt nói rất ngắn.
- 1 Nhịp thật của một lần gọi taco: một câu, một thông tin
- 2 Taco thật ra là một món bạn đã hiểu rồi: nó là bánh mì phiên bản khác
- 3 Cấu trúc đầu tiên phải thuộc: số + de + tên nhân
- 4 Từ vựng nhân taco: nhớ rằng tên món thường là tên KIỂU, không phải tên thịt
- 5 Câu người bán chắc chắn sẽ hỏi bạn: ¿Con todo?
- 6 Nói “bỏ cái này”, “để riêng cái kia”
- 7 Chuyện cay là một câu hỏi riêng, không nằm trong “con todo”
- 8 Món ăn vặt và đồ uống: hai thứ bạn sẽ thấy ngay bên cạnh xe taco
- 9 Cách đếm ly, đếm phần: chỗ tiếng Việt và tiếng Tây Ban Nha bắt tay nhau
- 10 Ngữ pháp: hai chỗ người Việt hay vấp
- 11 Phát âm: ba chỗ người Việt bị trừ điểm nhiều nhất
- 12 Ăn tại chỗ hay mang về, và tính tiền
- 13 Bốn từ đáng đào sâu tiếp
- 14 Tóm tắt
Nhịp thật của một lần gọi taco: một câu, một thông tin
Mình đưa bạn xem nguyên một lượt gọi món trước, rồi mới mổ xẻ từng chữ. Bạn để ý xem không có câu nào dài quá năm từ.
Một lượt gọi taco đầy đủ
Bạn: Tres de pastor, por favor.
（Cho mình ba cái pastor nhé.）
Người bán: ¿Con todo?
（Đầy đủ nhé?）
Bạn: Sí, sin cebolla.
（Vâng, nhưng bỏ hành.）
Người bán: ¿Para aquí o para llevar?
（Ăn ở đây hay mang về?）
Bạn: Para llevar. Y la salsa aparte, por favor.
（Mang về. Với lại cho nước sốt để riêng nhé.）
Thấy chưa? Câu dài nhất cũng chỉ có sáu chữ.
Và điều hay là bạn không phải tự nghĩ ra hết mọi thứ — người bán sẽ hỏi bạn từng phần một. Việc của bạn chỉ là nghe ra câu hỏi và trả lời một mẩu ngắn.
Taco thật ra là một món bạn đã hiểu rồi: nó là bánh mì phiên bản khác
Nhiều tài liệu tiếng Anh giới thiệu taco như một món lạ, phải giải thích từ đầu. Nhưng với người Việt thì không cần, vì bạn đã ăn một món có đúng cấu trúc đó cả đời rồi.
Bánh mì và taco: cùng một công thức
●Phần tinh bột cầm tay được ⇒ bánh mì / tortilla (bánh bột bắp)
●Phần nhân mặn ⇒ thịt nướng, xíu mại / pastor, bistec, suadero
●Phần rau thơm ⇒ ngò rí / cilantro
●Phần hăng ⇒ hành, đồ chua / cebolla
●Phần chua chốt lại ⇒ chanh / limón
●Phần cay tùy người ⇒ tương ớt / salsa
Đúng vậy, và mình nghĩ đây là lợi thế lớn của người học tiếng Tây Ban Nha gốc Việt.
Câu “không cho ngò” bạn nói bằng tiếng Việt mỗi tuần, đúng không? Sang tiếng Tây Ban Nha nó chỉ là sin cilantro. Bạn không học một thói quen mới, bạn chỉ đổi vỏ ngôn ngữ cho một thói quen đã có.
Cấu trúc đầu tiên phải thuộc: số + de + tên nhân
Đây là phát hiện làm nhẹ đầu người mới học nhất trong cả bài. Câu đầy đủ về mặt ngữ pháp là:
Tres tacos de pastor, por favor.
（ba cái taco loại pastor, làm ơn）
Nhưng ngoài xe đẩy, chữ tacos gần như luôn bị bỏ đi, vì ai cũng biết bạn đang mua taco:
Công thức gọi món ngắn nhất
số đếm + de + tên nhân
・Uno de bistec.（một cái bò áp chảo）
・Dos de suadero.（hai cái thịt bò hầm áp chảo）
・Tres de pastor.（ba cái pastor）
・Cuatro de pollo.（bốn cái gà）
Chữ de ở đây làm đúng việc mà tiếng Việt dùng chữ “loại” hoặc chỉ đơn giản là đặt hai từ cạnh nhau: “ba cái pastor”.
Bạn để ý là tiếng Việt cũng có kiểu nói tắt y hệt nhé: ở quán phở bạn nói “hai tái” chứ đâu có nói “cho tôi hai tô phở bò tái”.
Chỗ này có một cái bẫy nhỏ dành riêng cho người Việt: danh từ đổi hình
Tiếng Việt có loại từ (một ly, ba cái, hai tô) nhưng danh từ thì không bao giờ đổi hình dạng. “Một cái taco” và “ba cái taco” — chữ taco đứng yên.
Tiếng Tây Ban Nha thì bắt danh từ đổi theo số lượng:
un taco（một cái）⇒ dos tacos（hai cái）
una salsa ⇒ dos salsas
un vaso（một ly）⇒ tres vasos
Số nhiều thường chỉ là thêm chữ s ở cuối. Nghe thì dễ, nhưng đây lại là chỗ người Việt hay quên nhất vì tiếng mẹ đẻ không có thói quen này.
Từ vựng nhân taco: nhớ rằng tên món thường là tên KIỂU, không phải tên thịt
Đây là điều mình muốn bạn ghi nhớ nhất trong phần từ vựng: rất nhiều tên món Mexico không nói cho bạn biết đó là con gì, mà nói cho bạn biết người ta làm thế nào.
Nếu bạn mở từ điển tra từng chữ, bạn sẽ đoán sai. Mình sẽ chỉ cho bạn thấy ngay.
Từ vựng nhân taco cơ bản
al pastor — dịch sát nghĩa là “kiểu người chăn cừu”, nhưng thịt là thịt heo. Đây là tên của cách nướng, không phải tên con vật.
bistec — thịt bò áp chảo thái nhỏ（từ này mượn từ beefsteak trong tiếng Anh）
suadero — phần thịt bò gần ức, nấu mềm rồi áp chảo
carnitas — thịt heo nấu chậm trong mỡ, xé nhỏ（nghĩa đen: “những miếng thịt nhỏ”）
pollo — gà
chorizo — xúc xích heo tẩm gia vị
barbacoa — thịt hấp/nướng chậm, thường là cừu hoặc bò
carne asada — thịt bò nướng（asada = nướng）
Câu hỏi hay lắm! Lý do nằm ở cây xiên đứng quay tròn chứ không nằm ở con vật nào cả — và nó dính tới cả một câu chuyện di dân từ Trung Đông sang Mexico.
Chuyện này dài nên mình để riêng một bài: al pastor nghĩa là gì và tại sao lại là thịt heo.
Câu người bán chắc chắn sẽ hỏi bạn: ¿Con todo?
Sau khi bạn nói Tres de pastor, khả năng rất cao câu tiếp theo bạn nghe được là ¿Con todo? — đọc gần như “con tô-đô”, nghĩa là “cho đầy đủ nhé?”.
Ba câu trả lời bạn cần thuộc lòng
・Sí, con todo.（Vâng, đầy đủ.）
・Sin cebolla, por favor.（Bỏ hành giúp mình.）
・Sin nada, gracias.（Không cho gì hết, cảm ơn.）
Nhưng có một chuyện làm người mới hay hụt hẫng: “đầy đủ” của mỗi quán là một thứ khác nhau.
Phổ biến nhất là hành tây (cebolla) và ngò rí (cilantro). Nhiều nơi tính luôn chanh. Nhưng nước sốt thì tùy quán, có nơi để bạn tự lấy ở bàn. Phô mai và bơ thì thường là không có — cái này khác hẳn hình ảnh taco kiểu Mỹ mà bạn thấy trên mạng.
Ba chữ thôi: ¿Qué lleva?（Trong đó có gì?）
Ngắn, lịch sự, và dùng được với mọi món trong mọi quán. Mình rất khuyên bạn học câu này sớm.
Chuyện con todo có nhiều thứ đáng nói lắm, mình viết riêng ở đây: con todo nghĩa là gì và cách nói bỏ bớt thứ mình không ăn.
Nói “bỏ cái này”, “để riêng cái kia”
Người Việt cực kỳ thuận lợi ở phần này, vì chúng ta gọi món kiểu “không hành”, “ít cay”, “nước lèo để riêng” mỗi ngày. Bạn chỉ cần ba mảnh ghép:
Ba mảnh ghép để tùy chỉnh món
sin ＋ tên đồ = không có ～
・sin cebolla（không hành）／sin cilantro（không ngò）／sin queso（không phô mai）
con todo menos ＋ tên đồ = đầy đủ trừ ～
・Con todo menos cilantro.（Đầy đủ, trừ ngò ra.）
aparte = để riêng
・La salsa aparte, por favor.（Nước sốt để riêng nhé.）
・Todo aparte.（Để riêng hết.）
Đúng rồi! Nhưng mình phải nhắc bạn một chuyện nghiêm túc ở đây.
Nếu bạn bị dị ứng, đừng bao giờ chỉ nói “sin nada”. Câu đó chỉ có nghĩa là “không cho đồ ăn kèm lên trên”, nó không nói gì về thứ đã có sẵn trong phần thịt hay trong nước sốt.
Nếu bạn có dị ứng, hãy nói thẳng ra
・Soy alérgico a los lácteos.（Mình dị ứng sữa. — nam nói）
・Soy alérgica a los lácteos.（— nữ nói）
・Soy alérgico al maní.（Mình dị ứng đậu phộng.）
・¿Lleva leche?（Trong này có sữa không?）
・¿Lleva cacahuate?（Có đậu phộng không?）
Chuyện cay là một câu hỏi riêng, không nằm trong “con todo”
Hỏi về độ cay
・¿Pica?（Cay không?）
・¿Pica mucho?（Cay lắm không?）
・¿Cuál no pica?（Loại nào không cay?）
・Poquito, por favor.（Cho ít thôi nhé.）
Chú ý động từ ở đây là picar chứ không phải ser picante — dân địa phương nói ¿Pica? nhiều hơn hẳn.
Đây đúng là cái bẫy phổ biến nhất! Rất nhiều quán có salsa verde（sốt xanh）cay hơn salsa roja（sốt đỏ）hẳn một bậc.
Màu sắc không nói lên độ cay. Cứ hỏi ¿Cuál no pica? là an toàn nhất.
Món ăn vặt và đồ uống: hai thứ bạn sẽ thấy ngay bên cạnh xe taco
Ẩm thực đường phố Mexico không chỉ có taco. Hai thứ bạn gần như chắc chắn đi ngang qua là bắp và đồ uống pha loãng đựng trong bình lớn. Và điều thú vị là cả hai đều có bản sao ở vỉa hè Việt Nam.
Bắp: elote và esquites
elote — bắp còn nguyên cùi, cầm tay ăn ⇒ giống bắp nướng của mình
esquites — hạt bắp tách ra, đựng trong ly, ăn bằng muỗng ⇒ giống bắp xào của mình
Cả dụng cụ lẫn cách ăn đều trùng khớp. Khác nhau ở hướng vị: Việt Nam đi về phía mỡ hành, bơ, ngọt; Mexico đi về phía mayonnaise, phô mai, ớt bột, chanh — mặn, chua, cay cùng lúc.
Mình cũng thấy vui khi phát hiện ra chuyện này!
Nhưng có một chi tiết quan trọng: esquites không phải là elote cắt nhỏ ra. Nó là món riêng, nấu theo cách riêng. Mình nói kỹ ở đây: elote nghĩa là gì và khác esquites chỗ nào.
Đồ uống: agua fresca
Trong các bình thủy tinh to đùng màu đỏ, màu trắng đục, màu nâu ở quầy vỉa hè là aguas frescas.
Cấu trúc tên gọi giống hệt tiếng Việt:
agua de ＋ nguyên liệu ⇔ nước ＋ nguyên liệu
・agua de jamaica ⇔ nước atiso đỏ
・agua de horchata ⇔ nước gạo rang quế
・agua de tamarindo ⇔ nước me
Y như nước mía, nước sâm, nước dừa của mình vậy.
Và đây là chỗ mình muốn bạn cẩn thận: agua fresca không phải là “nước mát” hay “nước tươi” như khi bạn dịch từng chữ.
Nó là một loại thức uống pha loãng có vị. Chi tiết mình để ở bài riêng: agua fresca nghĩa là gì, horchata và jamaica là gì.
Cách đếm ly, đếm phần: chỗ tiếng Việt và tiếng Tây Ban Nha bắt tay nhau
Bạn xếp hai câu cạnh nhau là thấy ngay nhé:
một ly nước atiso đỏ
un vaso de agua de jamaica
một = un ／ ly = vaso ／ nước = agua ／ atiso đỏ = jamaica.
Tiếng Việt dùng loại từ để nối, tiếng Tây Ban Nha dùng chữ “de” để nối. Cùng một việc, hai dụng cụ khác nhau.
un vaso de…（một ly ～）
una orden de…（một phần ～）
medio kilo de…（nửa ký ～）
una bolsa de…（một bịch ～）
Nhìn kỹ thì de chính là dấu nối giữa đơn vị và nội dung. Đúng vị trí mà tiếng Việt để trống.
Ngữ pháp: hai chỗ người Việt hay vấp
1. Danh từ có giống đực và giống cái
Tiếng Việt không có khái niệm này, nên mình nói thẳng: đây là thứ bạn phải học thuộc chung với từ vựng, không có mẹo đoán tuyệt đối.
el taco（đực）／ los tacos
la salsa（cái）／ las salsas
el elote（đực）／ los elotes
la cebolla（cái）／ las cebollas
Mẹo thô: kết thúc bằng -o thường là đực, kết thúc bằng -a thường là cái. Nhưng chỉ là thường thôi.
2. el agua — cái ngoại lệ mà bài đồ uống sẽ nhắc lại
Từ agua（nước）là danh từ giống cái. Vậy mà người ta viết el agua, tức là mạo từ của giống đực. Nghe vô lý đúng không?
Lý do là ngữ âm: danh từ giống cái bắt đầu bằng âm “a” có trọng âm thì ở số ít sẽ mượn mạo từ el cho dễ đọc — vì “la agua” đọc bị dính hai âm a vào nhau.
Ghi nhớ nguyên bộ
○ el agua fresca（số ít）
○ las aguas frescas（số nhiều — quay lại mạo từ giống cái）
× la agua fresca
× el agua fresco
Tính từ vẫn giữ dạng giống cái là fresca. Chỉ có mạo từ đổi thôi, giống của danh từ không hề đổi.
Phát âm: ba chỗ người Việt bị trừ điểm nhiều nhất
Phần này mình viết riêng cho người nói tiếng Việt, vì lỗi của mình khác lỗi của người Nhật hay người Đức.
Vấn đề lớn nhất là phụ âm cuối trong tiếng Việt bị “nuốt” — mình đóng miệng lại chứ không bật hơi ra. Sang tiếng Tây Ban Nha thì phụ âm cuối phải nghe được.
Ba lỗi phát âm cần sửa sớm
1. Chữ s ở cuối từ số nhiều
tacos phải nghe rõ chữ s. Nếu bạn đọc thành “ta-cô”, người nghe hiểu là một cái.
2. Chữ r ở cuối từ
pastor có chữ r ở cuối, phải rung lưỡi nhẹ. Đọc thành “pát-tô” là mất chữ.
3. Nguyên âm cuối phải đọc hết
elote đọc là e-LÔ-tê, chữ e cuối không được nuốt. Tiếng Tây Ban Nha không có chữ cái câm ở cuối từ như tiếng Pháp hay tiếng Anh.
Vài chữ dễ đọc sai
jamaica ⇒ đọc là ha-MAI-ca. Chữ j trong tiếng Tây Ban Nha đọc như “h” chứ không phải “gi”.
horchata ⇒ chữ h hoàn toàn câm, ch đọc là “ch”. Nghe gần như or-CHA-ta.
esquites ⇒ es-KI-tes. Nhóm qui đọc là “ki”, không có âm “u”.
tortilla ⇒ tor-TI-ya. Hai chữ ll đọc gần như “d” miền Nam hoặc “y”.
Ăn tại chỗ hay mang về, và tính tiền
Kết thúc một lần mua
・¿Para aquí o para llevar?（Ăn ở đây hay mang về?） — câu này bạn sẽ nghe rất nhiều
・Para llevar.（Mang về.） ⇔ đúng bằng chữ mang về của tiếng Việt
・Para aquí.（Ăn ở đây.）
・¿Cuánto es?（Bao nhiêu tiền?）
・La cuenta, por favor.（Tính tiền giúp mình.）
・Gracias.（Cảm ơn.）
Bốn từ đáng đào sâu tiếp
Bốn từ dưới đây có điểm chung rất thú vị: tra từ điển từng chữ thì đều ra sai.
Đó cũng chính là lý do mình tách mỗi từ thành một bài riêng.
・al pastor nghĩa là gì
Dịch sát là “kiểu người chăn cừu” nhưng lại là thịt heo. Nguồn gốc từ món shawarma của người Liban.
・con todo nghĩa là gì
“Đầy đủ” — nhưng đầy đủ gồm những gì thì tùy quán, và bạn được quyền bớt.
・elote nghĩa là gì, khác esquites ra sao
Bắp nướng và bắp xào của Mexico. Hai món khác nhau chứ không phải một món hai kiểu bày.
・agua fresca nghĩa là gì
Không phải “nước tươi”. Và jamaica chẳng liên quan gì tới đảo quốc Jamaica cả.
Tóm tắt
●Công thức ngắn nhất: số + de + tên nhân ⇒ Tres de pastor, por favor.
●Tên món thường là tên kiểu chế biến, không phải tên con vật. Tra từ điển từng chữ sẽ lệch.
●¿Con todo? là câu bạn chắc chắn nghe được. Nội dung “đầy đủ” tùy quán ⇒ hỏi ¿Qué lleva?
●Bỏ bớt thì dùng sin ～, để riêng thì dùng ～ aparte. Dị ứng thì phải nói cụ thể, không dùng sin nada.
●Cay là câu hỏi tách riêng: ¿Pica? — và màu xanh không có nghĩa là ít cay.
●Người Việt lợi thế ở sin / aparte / para llevar, phải để ý ở số nhiều, giống của danh từ, và phụ âm cuối.
Nếu hôm nay bạn chỉ nhớ được đúng một câu, mình mong đó là câu này:
Tres de pastor, por favor.
Từ câu đó trở đi, mọi thứ còn lại chỉ là trả lời câu hỏi của người bán thôi. Và trả lời thì luôn ngắn hơn hỏi rất nhiều!
Al pastor — Wikipedia tiếng Anh（https://en.wikipedia.org/wiki/Al_pastor）
Agua fresca — Wikipedia tiếng Tây Ban Nha（https://es.wikipedia.org/wiki/Agua_fresca）
Spanish determiners — Wikipedia tiếng Anh（https://en.wikipedia.org/wiki/Spanish_determiners）
