Đây là mảng từ vựng hơi lạ: không biết thì không bắt chuyện được với ai, mà biết sai thì lại ngượng nhất.
Lý do là tiếng Tây Ban Nha có tới 5 từ mà từ điển đều dịch là “đẹp”: guapo / hermoso / bonito / lindo / precioso. Chọn nhầm một từ là lời khen bình thường có thể thành lời tán tỉnh đấy!
Thật ra tiếng Việt cũng chia từ y hệt vậy: đẹp / đẹp trai / xinh / dễ thương — bạn có bao giờ nói “cái áo này đẹp trai” đâu, đúng không?
Cảm giác đó chính là chìa khoá. Mình đi từng bước nhé.
- 1 Vì sao lời khen tiếng Tây Ban Nha lại khó với người Việt?
- 2 Bảng đối chiếu: 5 từ “đẹp” tiếng Tây Ban Nha nhìn từ tiếng Việt
- 3 Điểm quan trọng nhất: “Eres guapa” và “Estás guapa” khác nhau
- 4 Đuôi từ phải đổi theo giới tính người được khen
- 5 “Hay quá!” — mỗi nước một từ khác nhau
- 6 Từ nguy hiểm: có từ đổi nghĩa ngược hẳn tuỳ nước
- 7 Từ khen mạnh nhất trong nhóm: precioso
- 8 Lời khen và lời tán tỉnh chỉ cách nhau một sợi chỉ
- 9 Được khen thì đáp lại thế nào?
- 10 Tổng kết: lời khen tiếng Tây Ban Nha
Vì sao lời khen tiếng Tây Ban Nha lại khó với người Việt?
Trước khi vào từ vựng, mình nói về ba chỗ lệch nhau giữa tiếng Việt và tiếng Tây Ban Nha. Biết trước ba chỗ này thì phần sau vào rất nhanh.
Ba chỗ lệch giữa tiếng Việt và tiếng Tây Ban Nha
1. Tiếng Việt tạo khoảng cách bằng ĐẠI TỪ XƯNG HÔ
“Chị đẹp quá” / “Em xinh quá” — chỉ cần đổi chị/em/cô/bạn là quan hệ đã rõ.
Tiếng Tây Ban Nha không có hệ đại từ đó. Khoảng cách được tạo bằng động từ (ser / estar) và bằng việc chọn từ nào.
2. Tính từ tiếng Tây Ban Nha ĐỔI ĐUÔI theo giống và số
guapo (nam) / guapa (nữ), lindo / linda, precioso / preciosa.
Tiếng Việt không có chuyện này — đây là khái niệm hoàn toàn mới.
3. Khen người và khen đồ dùng TỪ KHÁC NHAU
Chỗ này thì tiếng Việt giống hệt, nên bạn có lợi thế sẵn.
Tiếng Việt nói “đẹp quá!”, “xinh lắm!” — cái quá / lắm đó tiếng Tây Ban Nha cũng có: muy và qué.
Qué guapa ≈ “Xinh quá!”, muy guapa ≈ “xinh lắm”. Cách reo lên khen ai đó thì hai tiếng giống nhau y hệt!
Bảng đối chiếu: 5 từ “đẹp” tiếng Tây Ban Nha nhìn từ tiếng Việt
Đây là phần quan trọng nhất của bài. Mình xếp cả 5 từ cạnh từ tiếng Việt tương ứng để bạn nắm cảm giác trước, học định nghĩa sau.
5 từ “đẹp” và từ tiếng Việt gần nhất
guapo / guapa ⇒ đẹp trai / xinh (dùng cho NGƯỜI)
Cơ bản không dùng cho đồ vật. Giống hệt “đẹp trai” trong tiếng Việt.
hermoso / hermosa ⇒ đẹp (trang trọng, có sức nặng)
Dùng cho phong cảnh, em bé, những gì khiến người ta lặng đi. Hơi văn vẻ.
bonito / bonita ⇒ đẹp / dễ nhìn (nhẹ, rộng)
Đồ vật, nơi chốn, con người — cái gì cũng dùng được. An toàn nhất.
lindo / linda ⇒ dễ thương
Rất phổ biến ở Mỹ Latinh, ít dùng ở Tây Ban Nha.
precioso / preciosa ⇒ đẹp tuyệt / quý như báu vật
Khen mạnh nhất trong nhóm. Dùng được cho cả người lẫn vật.
“đẹp trai” = đẹp + trai nên tự nó đã khoá vào con người. guapo cũng y như vậy — người ta không khen cái xe là guapo theo kiểu thông thường.
Bạn có sẵn cảm giác này trong tiếng mẹ đẻ, nên phần khó nhất của bài học lại là phần bạn không cần học!
Nếu chỉ nhớ được hai từ, hãy nhớ hai từ này
Người mới học không cần dùng cả 5 từ ngay. Trên thực tế, chỉ cần hai từ là bạn xoay xở được gần như mọi tình huống:
Hai lá bài cho người mới bắt đầu
● Khen đồ vật, nơi chốn, món ăn ⇒ bonito / bonita
‣Qué bonita tu casa. (Nhà bạn đẹp quá.)
‣Qué bonito tu suéter. (Cái áo len của bạn đẹp ghê.)
● Khen ngoại hình của người ⇒ guapo / guapa
‣Estás muy guapa hoy. (Hôm nay bạn xinh lắm.)
‣Tu hermano es muy guapo. (Anh bạn đẹp trai thật.)
Ba từ còn lại — hermoso, lindo, precioso — bạn cứ để ở chế độ “nghe hiểu được là đủ” trong vài tháng đầu. Khi nào bạn đã quen tai với vùng miền mình hay tiếp xúc thì tự khắc dùng được.
Bốn từ guapo / hermoso / bonito / lindo khác nhau ở đâu, ranh giới nằm chỗ nào, mình đã tách ra viết riêng một bài kỹ hơn ở đây: Phân biệt guapo, hermoso, bonito, lindo — 4 từ “đẹp” dễ nhầm nhất.
Điểm quan trọng nhất: “Eres guapa” và “Estás guapa” khác nhau
Tiếng Tây Ban Nha có hai động từ “là”: ser (bản chất) và estar (trạng thái lúc này).
Và cùng một từ guapa, ghép với hai động từ đó thì ý nghĩa lời khen đổi hẳn!
Ser guapa / Estar guapa
‣Eres guapa. (động từ ser)
⇒ “Bạn vốn xinh.” — nói về bản chất, tính chất lâu dài của người đó.
‣Estás guapa. (động từ estar)
⇒ “Hôm nay bạn xinh ghê.” — nói về vẻ ngoài lúc này: tóc mới, đồ mới, trang điểm.
※ Người bản xứ hay đùa: Yo soy guapa siempre, pero hoy estoy muy guapa.
(Tôi thì lúc nào chả xinh, nhưng hôm nay xinh hẳn.)
Tiếng Việt xử lý bằng trạng ngữ (“hôm nay”, “dạo này”), còn tiếng Tây Ban Nha xử lý bằng động từ.
Và đây là mẹo thực dụng: trong đa số tình huống đời thường, “Estás guapa” mới là câu tự nhiên — vì bạn đang khen công sức chuẩn bị hôm nay của người ta, chứ không phán xét bản chất họ.
Hãy để ý: Eres guapa là một câu đánh giá con người. Nói với người vừa quen thì nặng, và rất dễ bị hiểu là đang tán tỉnh. Còn Estás guapa chỉ nói “hôm nay trông bạn tươi lắm”, nhẹ hơn nhiều — giống như khen một người bạn khi họ diện đồ đi tiệc.
Đuôi từ phải đổi theo giới tính người được khen
Đây là khái niệm tiếng Việt không có, nên mình nói kỹ một chút. Tính từ tiếng Tây Ban Nha đổi đuôi theo giống (nam/nữ) và số (ít/nhiều) của đối tượng được khen.
Đổi đuôi theo người được khen
‣Khen một người nam:Eres guapo. / Qué lindo.
‣Khen một người nữ:Eres guapa. / Qué linda.
‣Khen nhiều người nữ:Sois guapas. / Qué lindas.※ Đuôi không đổi theo người nói. Bạn là nam hay nữ không quan trọng —
quan trọng là người (hoặc vật) đang được khen thuộc giống nào.
Người Việt hay nhầm chỗ này vì tiếng mình chẳng đổi hình dạng từ bao giờ. Nhưng nhớ một câu là xong: “đuôi đi theo đối tượng”.
Còn khen đồ vật thì đuôi đi theo giống của danh từ đó: la casa bonita (ngôi nhà đẹp) /el coche bonito (chiếc xe đẹp).
“Hay quá!” — mỗi nước một từ khác nhau
Không phải lời khen nào cũng nói về vẻ đẹp. Cái câu bạn thốt ra khi nghe tin vui — kiểu “Ngon lành!” / “Hay quá!” / “Đỉnh vậy!” — thì tiếng Tây Ban Nha mỗi nước dùng một từ khác nhau. Đây là chỗ người học hay hụt hẫng nhất khi sang nước khác.
“Hay quá!” theo từng vùng
‣¡Qué guay! ⇒ Tây Ban Nha (La fiesta estuvo muy guay.)
‣¡Qué padre! ⇒ Mexico
‣¡Qué chido! ⇒ Mexico
※ Ba từ này gần như không lẫn sang nhau. Nói guay ở Mexico thì người ta hiểu,
nhưng lập tức biết bạn học tiếng ở Tây Ban Nha.
Đúng là padre = bố. Nhưng ở Mexico nó còn là tính từ mang nghĩa “tuyệt, hay, đã”.
Câu chuyện nó đi từ “bố” sang “tuyệt vời” thú vị lắm, mình viết riêng ở đây nhé: qué padre nghĩa là gì? Từ “bố” thành “tuyệt vời” ở Mexico.
Từ nguy hiểm: có từ đổi nghĩa ngược hẳn tuỳ nước
Trong cụm lời khen, có một từ mà ở nước này là khen, ở nước kia lại là chê. Đó là chulo.
chulo — hai mặt của một từ
‣Mexico, Guatemala, El Salvador:”dễ thương, xinh xắn” — là lời khen
‣Tây Ban Nha:”ngầu, chất” nhưng cũng có nghĩa “vênh váo, láo”
‣No te pongas chulo conmigo. (Đừng có vênh với tôi.)
‣Ở Tây Ban Nha, chulo làm danh từ còn có nghĩa xấu hẳn (kẻ sống bám vào người khác).
Chỉ khác là “ghê” đổi nghĩa theo ngữ cảnh trong cùng một tiếng Việt, còn chulo đổi nghĩa theo QUỐC GIA — nên nguy hiểm hơn, vì bạn không tự nhận ra được.
Chi tiết vùng nào hiểu thế nào, mình gom hết vào đây: chulo nghĩa là gì? Từ “dễ thương” ở Mexico thành “vênh váo” ở Tây Ban Nha.
Từ khen mạnh nhất trong nhóm: precioso
Trong 5 từ ở đầu bài, precioso là từ có cường độ cao nhất. Gốc của nó không phải là “đẹp” mà là precio (giá trị, giá cả) — nghĩa gốc gần với “quý giá như báu vật”.
Vì vậy nó vẫn sống trong những cụm rất “vật chất” như piedra preciosa (đá quý), đồng thời lại dùng để khen một khung cảnh hay một con người:
‣La vista desde la peña está preciosa.
(Cảnh nhìn từ vách đá đẹp tuyệt.)
‣Estás preciosa con tu nuevo vestido.
(Bạn mặc cái váy mới trông đẹp quá trời.)
‣Es un día precioso.
(Hôm nay là một ngày đẹp mê ly.)
Nhưng vì nó mạnh nên cũng dễ “quá liều” với người mới quen. Mình viết riêng một bài về sức nặng và cách dùng an toàn của từ này: precioso nghĩa là gì? Lời khen mạnh nhất và cách dùng cho đúng.
Lời khen và lời tán tỉnh chỉ cách nhau một sợi chỉ
Với người mới quen hoặc ở nơi làm việc: đừng khen bản thân con người, hãy khen ĐỒ ĐẠC, MÓN ĂN, NƠI CHỐN.
Chỉ cần dịch mục tiêu lời khen sang một bước là mọi rủi ro biến mất!
Khen an toàn: đổi mục tiêu, không đổi thiện chí
△ Hơi mạo hiểm với người lạ:Eres muy guapa. (Bạn xinh lắm.)
◎ An toàn mà vẫn ấm áp:Qué bonito tu suéter. (Áo len của bạn đẹp ghê.)
◎ Qué bonita tu casa. (Nhà bạn đẹp quá.)
◎ La comida está deliciosa. (Món này ngon tuyệt.)
◎ Me gusta mucho tu corte de pelo. (Mình rất thích kiểu tóc của bạn.)
※ Khen đồ đạc thực chất vẫn là khen gu thẩm mỹ của người đó,
nên vẫn là lời khen đầy đủ — chỉ là không đụng vào cơ thể họ.
Riêng từ guapa có một điểm cần biết: giữa bạn bè, người thân, hàng xóm quen mặt, nó gần như một cách gọi thân mật — kiểu “Hola, guapa!” nghe rất bình thường. Nhưng cũng câu đó nói với người hoàn toàn xa lạ ngoài đường thì ý nghĩa đổi hẳn, và có thể bị coi là trêu ghẹo. Ranh giới nằm ở mức độ thân quen, không nằm ở bản thân từ.
Được khen thì đáp lại thế nào?
Trong tiếng Tây Ban Nha, câu trả lời chuẩn chỉ là Gracias — nhận lấy lời khen.
Nếu bạn dịch thẳng “Đâu có” thành lời phủ nhận, người kia sẽ thấy như lời mình vừa nói bị đẩy trả lại. Không phải mất lịch sự, nhưng hơi hụt.
Cách đáp lại lời khen
‣Gracias. (Cảm ơn.)— câu cơ bản, không bao giờ sai
‣Muchas gracias, qué amable. (Cảm ơn nhiều, bạn tử tế quá.)
‣Gracias, tú también. (Cảm ơn, bạn cũng vậy mà.)— khen ngược lại
‣Ay, gracias, me alegras el día. (Cảm ơn, bạn làm mình vui cả ngày luôn.)
Chỗ này người Việt có lợi thế hơn nhiều nền văn hoá khác: tiếng Việt tuy hay khiêm tốn bằng “Đâu có”, nhưng “Cảm ơn” cũng hoàn toàn tự nhiên và chẳng ai thấy bạn kiêu ngạo cả. Vậy nên bạn chỉ cần bỏ bước phủ nhận đi, còn phản xạ cảm ơn thì bạn đã có sẵn rồi.
Nếu bạn thấy ngượng khi chỉ nói mỗi “Gracias”, hãy cảm ơn rồi kể một câu ngắn: Gracias, me lo regaló mi mamá. (Cảm ơn, mẹ mình tặng đó.)
Vậy là vừa nhận lời khen, vừa mở ra câu chuyện mới. Người bản xứ hay làm y như vậy!
Tổng kết: lời khen tiếng Tây Ban Nha
⇒ Người mới chỉ cần bonito cho đồ vật và guapo cho người
● ser và estar đổi nghĩa lời khen:Eres guapa (vốn xinh) /Estás guapa (hôm nay xinh)
⇒ Đời thường thì estar tự nhiên hơn
● Đuôi từ đi theo người được khen:guapo /guapa /guapas
● Có từ đảo nghĩa theo nước:chulo (Mexico “dễ thương” ↔ Tây Ban Nha “vênh váo”)
● “Hay quá!” theo vùng:qué guay (TBN) /qué padre‣qué chido (Mexico)
● Với người mới quen: khen đồ đạc, đừng khen thân thể
● Được khen thì đáp Gracias, đừng phủ nhận
Bốn bài dưới đây đi sâu vào từng chỗ khó trong bài này, bạn đọc tiếp nhé.
“Wikcionario (es.wiktionary.org) — mục từ precioso, guapo, hermoso, bonito, lindo, chulo, padre (https://es.wiktionary.org/wiki/precioso)”
“SpanishDict — mục từ precioso, chulo, guay, chido và mục ngữ pháp Ser vs. Estar (https://www.spanishdict.com/guide/ser-vs-estar)”
